charles darwin beagle'a binip galapagoslara gittiği dönemde, nişanlısı sarah elizabeth badinson'ın başlattığı ama deride yanıklar, pişikler ve ileri derecede iltihaplarla başlayan bir enfeksiyon sonucu öldüğü için yayımlatamadığı paralel araştırma programının adı. charles geziden döndüğünde, efendice bir yas süresinin ardından yeniden nişanlanacaktır.10.8.10
tüylerin kökeni
charles darwin beagle'a binip galapagoslara gittiği dönemde, nişanlısı sarah elizabeth badinson'ın başlattığı ama deride yanıklar, pişikler ve ileri derecede iltihaplarla başlayan bir enfeksiyon sonucu öldüğü için yayımlatamadığı paralel araştırma programının adı. charles geziden döndüğünde, efendice bir yas süresinin ardından yeniden nişanlanacaktır.hizmet sektörü olarak yazarlık
"hizmet sektoru olarak yazarlik"tan kasıt: musteri ne istiyorsa onu uretenler, onu satanlar, onu anlatanlar. bir yazarin basina gelebilecek en kotu seyin, okuyucusuna muhtac olmasi oldugunu hep dusunmusumdur, ama bu onun da otesinde birsey, edebiyatin, kendisine yasam hakki taninmayacak sekilde marjinalize edilmesi. ustelik hala meraklisi varken, amerika gibi bir ulkede sayica hic de az degilken. ajanslar, yayinevleri, dagitimcilar ve kitapcilardan olusan bu endustri karsisinda edebiyat yazarlarinin, ya da yazi sanatcilarinin diyelim, cekilebilecekleri son nokta neresi? ressamlar gibi, tekil sanatseverlere manuskrilerini satmak, bunu basaramayanlarin bir sise sarap karsiliginda bakkala yazi hediye etmek zorunda kalmasi mi?
turkiye tabii bu halde degil henuz, ama hizla o yone dogru evriliyor benim gordugum kadariyla. cok ozeniyoruz endustrilesmeye. bir yaniyla dogru birsey bu, bu haliyle de cekilir nane degil cunku bizdeki yayincilik, ama bestseller furyasinin yayinevlerini, yazarlari, dagitimcilari, kitapcilari, okurlari ve medyayi nasil degistirdigini gormek icin ozel bir caba harcamak gerekmiyor.
sanat konusunda devlet desteginden hoslanmiyorum aslinda; gecis doneminde palyatif bir cozum olarak kullanilabilir, kullaniliyor da, ama uzun vadede gercek edebiyatin, ironik ama, yayinevlerinden ve kitapcilardan cekilecegini ve internete siginacagini dusunuyorum. yayinevlerine, kitapcilara ve amazon'a girmeyi basaracak edebiyatcilar yine olacaktir, ama edebiyatcilarin cogu, belki birleserek, belki tekil olarak, urunlerini internet uzerinden gosterecek ve cesitli satis yontemlerini dogrudan kullanacak - e-book konusunda onemli acilimlar bekliyorum onumuzdeki on yilda, evde kitap uretme teknolojisi konusunda da. internetin telefon kadar yayginlasmasini takip edecek bu gelismeler. her halukarda, "yazar" dedigimiz insanin tipolojisi ciddi anlamda degisecek, bir kez daha.
turkiye tabii bu halde degil henuz, ama hizla o yone dogru evriliyor benim gordugum kadariyla. cok ozeniyoruz endustrilesmeye. bir yaniyla dogru birsey bu, bu haliyle de cekilir nane degil cunku bizdeki yayincilik, ama bestseller furyasinin yayinevlerini, yazarlari, dagitimcilari, kitapcilari, okurlari ve medyayi nasil degistirdigini gormek icin ozel bir caba harcamak gerekmiyor.
sanat konusunda devlet desteginden hoslanmiyorum aslinda; gecis doneminde palyatif bir cozum olarak kullanilabilir, kullaniliyor da, ama uzun vadede gercek edebiyatin, ironik ama, yayinevlerinden ve kitapcilardan cekilecegini ve internete siginacagini dusunuyorum. yayinevlerine, kitapcilara ve amazon'a girmeyi basaracak edebiyatcilar yine olacaktir, ama edebiyatcilarin cogu, belki birleserek, belki tekil olarak, urunlerini internet uzerinden gosterecek ve cesitli satis yontemlerini dogrudan kullanacak - e-book konusunda onemli acilimlar bekliyorum onumuzdeki on yilda, evde kitap uretme teknolojisi konusunda da. internetin telefon kadar yayginlasmasini takip edecek bu gelismeler. her halukarda, "yazar" dedigimiz insanin tipolojisi ciddi anlamda degisecek, bir kez daha.
jung-le: masallar, hayaller, filmler
Cengelin Düzeni.
Jung’a ve Tarot’ya merak sarmış, nedensellik bağıyla açıklanamayan eşzamanlı olaylar ve ESP’ye kafa yormuş, bugünkü tanımıyla bilimin, Doğa’yla başa çıkabilmek için onu olduğundan çok daha dar bir tanıma oturtma stratejisi güttüğüne kanaat getirmiş bir mühendis olduğumu itiraf etmekle başlamalıyım belki.
Masalların, dramatik kurguları açısından birbirine benzer özellikler taşıdığını; kahramanın yolculuğu, sınama, güzel kızı/hazineyi elde etme gibi unsurların çoğu masalda bulunduğunu sezmem ortaokul sıralarında, küçük kardeşime Tarık Dursun K.’nın “Deve Tellal, Pire Berber İken” adlı küçümen kitabından masallar okuduğum, kimi zaman da kendi masallarımı uydurduğum dönemde oldu. Propp’un tipolojisiyle ya da Christopher Booker’ın “Seven Basic Plots”ı gibi kitaplarla karşılaştığımda garipsemeyişim herhalde bundandı.
“Düş defteri” tuttuğum yıllarda iki tür rüyadan çok etkilendiğimi gördüm: yankısı hiç kesilmeyen imgelerin (su üstünde uçmak, kaplanla dans etmek vs) ortaya çıktığı rüyalar; girift olay örgüsüyle bir filmi andıran rüyalar.
2006’nın Sonbahar’ında, ilk senaryomu (“7”yi saymıyorum) yazmaya koyulduğumda, bütün bunların kendiliğinden bir araya geldiğine tanık oldum. Filmin hikayesini oluştururken, yukarıda dökümünü yaptığım bagajdan bilinçli olarak yararlanmadım; ama ortaya çıkan ana çatıyı zenginleştirmeye çalışırken, ne zaman arketiplere, arketipsel anlatı öğelerine yönelsem bunların çatıyla rezonansa girdiğini gördüğümde, bu yönde bilinçli bir çaba sarfetmeye karar verdim. Bu da beni yeniden Jung’a, Tarot’ya ve masallara, kahramanın yolculuğuna getirdi.
Kahramanın Yolculuğu.
0. Başlangıçta kahramanı görüyoruz, yola çıkmadan hemen önceki haliyle. Kendisini nasıl gördüğünü ve gösterdiğini görüyoruz; içindeki birşeylerin bununla nasıl çelişebileceğini seziyoruz.
1. Kahramanın koruyucuları, eğitmenleri, yola çıkarıcıları var; ona görevi veren, yanına alacağı çıkınını hazırlayan, zor durumda kaldığında kullanması için gizli gücü olan birşey veren kişiler bunlar. Bazı masallarda bir derviş olabilir bu, bazılarındaysa bir hayvan ya da doğaüstü bir varlık.
2. Kahramanın yol ayrımı. Görev bildirimi yapılan kahraman, kendi özgür iradesiyle yola çıkmaya, kendini görevine adamaya karar veriyor.
3. Ejder. Kahramanın düşmanı meydan okuyor. Güçlü bir düşman bu; hatta kahramanın onunla gireceği çatışmadan sağ çıkma olasılığı neredeyse yok.
4. Kahraman sendeliyor. İlk karşılaşmadan genellikle yenik ayrılıyor; bu noktada iç yolculuğun önemi ortaya çıkıyor – o güne kadar davrandığından farklı davranmalı, kendi içinde birşeyleri değiştirmeli kahraman.
5. Yeraltının karanlık dünyası. Güneş batıyor, kahraman, ölümün sularına yaklaşıyor. Hala geri dönebilir, ama sahte bir rahat olur bu; ya da tehlikeyi ve ölümü göze alıp ilerleyebilir. Muhtaç olduğu kudret, kendi içinde; o kudretin sesini dinlemeyi öğrenmesi gerekiyor.
6. Umut. Kahraman, kendisinden gizlenen sırrı, herşeyin gerçek nedenini anlıyor, kendi kaynağına ulaşıyor. Yıkılacak gibi göründüğü an, onun kurtuluş anı olacak aslında. Burada yeni bir destekçi ortaya çıkabiliyor.
7. Çatışma. Ejderle nihai yüzleşme. Kahraman zafere yaklaşıyor, ama henüz orada değil: adını unutturmaya çalışan periler, çöken yorgunluk, görevin unutulması gibi tehlikeler var. Karanlığı yenmek yetmiyor; kendi karanlığını da yenmesi gerek.
8. Mahkeme. Kahraman, masalın koyduğu koşulları yerine getiriyor. Hiç yenilmeyecekmiş gibi görünen ejderhayı, bambaşka bir düzleme çekerek yenmeyi başarıyor.
9. Güneş. Gece sona eriyor, yeraltından çıkıyor kahraman, iç barışına kavuşuyor. Çocuksu bir saflıktır ulaştığı.
10. Dünya. Murada erme bölümü. Cenneti yeniden buluyor kahraman, bu dünyada.
Masalların Öğrettiği.
Çizmeli Kedi’den Kırmızı Başlıklı Kız’a pek çok masal, insanlar, toplum, ahlak, yaşam gibi konularda çok farklı, hatta çelişkili şeyler söylüyor olabilir; ama hepsinin öğrettiği temel birşey var: nasıl tanımlanırsa tanımlansın hazineye ve zenginliğe ulaşmak, en zor koşullarda bile mümkün, yeter ki insan kendi kısıtlarını görebilsin ve onları nasıl bir sıçramayla aşabileceğini kavrasın.
Film İzlerken.
Masallara, tehlikeleri göze alarak çıkılacak yolculuklara ve dönüşüme duyduğumuz gereksinim yüzünden izlemiyor muyuz bunca filmi?
Jung’a ve Tarot’ya merak sarmış, nedensellik bağıyla açıklanamayan eşzamanlı olaylar ve ESP’ye kafa yormuş, bugünkü tanımıyla bilimin, Doğa’yla başa çıkabilmek için onu olduğundan çok daha dar bir tanıma oturtma stratejisi güttüğüne kanaat getirmiş bir mühendis olduğumu itiraf etmekle başlamalıyım belki.
Masalların, dramatik kurguları açısından birbirine benzer özellikler taşıdığını; kahramanın yolculuğu, sınama, güzel kızı/hazineyi elde etme gibi unsurların çoğu masalda bulunduğunu sezmem ortaokul sıralarında, küçük kardeşime Tarık Dursun K.’nın “Deve Tellal, Pire Berber İken” adlı küçümen kitabından masallar okuduğum, kimi zaman da kendi masallarımı uydurduğum dönemde oldu. Propp’un tipolojisiyle ya da Christopher Booker’ın “Seven Basic Plots”ı gibi kitaplarla karşılaştığımda garipsemeyişim herhalde bundandı.
“Düş defteri” tuttuğum yıllarda iki tür rüyadan çok etkilendiğimi gördüm: yankısı hiç kesilmeyen imgelerin (su üstünde uçmak, kaplanla dans etmek vs) ortaya çıktığı rüyalar; girift olay örgüsüyle bir filmi andıran rüyalar.
2006’nın Sonbahar’ında, ilk senaryomu (“7”yi saymıyorum) yazmaya koyulduğumda, bütün bunların kendiliğinden bir araya geldiğine tanık oldum. Filmin hikayesini oluştururken, yukarıda dökümünü yaptığım bagajdan bilinçli olarak yararlanmadım; ama ortaya çıkan ana çatıyı zenginleştirmeye çalışırken, ne zaman arketiplere, arketipsel anlatı öğelerine yönelsem bunların çatıyla rezonansa girdiğini gördüğümde, bu yönde bilinçli bir çaba sarfetmeye karar verdim. Bu da beni yeniden Jung’a, Tarot’ya ve masallara, kahramanın yolculuğuna getirdi.
Kahramanın Yolculuğu.
0. Başlangıçta kahramanı görüyoruz, yola çıkmadan hemen önceki haliyle. Kendisini nasıl gördüğünü ve gösterdiğini görüyoruz; içindeki birşeylerin bununla nasıl çelişebileceğini seziyoruz.
1. Kahramanın koruyucuları, eğitmenleri, yola çıkarıcıları var; ona görevi veren, yanına alacağı çıkınını hazırlayan, zor durumda kaldığında kullanması için gizli gücü olan birşey veren kişiler bunlar. Bazı masallarda bir derviş olabilir bu, bazılarındaysa bir hayvan ya da doğaüstü bir varlık.
2. Kahramanın yol ayrımı. Görev bildirimi yapılan kahraman, kendi özgür iradesiyle yola çıkmaya, kendini görevine adamaya karar veriyor.
3. Ejder. Kahramanın düşmanı meydan okuyor. Güçlü bir düşman bu; hatta kahramanın onunla gireceği çatışmadan sağ çıkma olasılığı neredeyse yok.
4. Kahraman sendeliyor. İlk karşılaşmadan genellikle yenik ayrılıyor; bu noktada iç yolculuğun önemi ortaya çıkıyor – o güne kadar davrandığından farklı davranmalı, kendi içinde birşeyleri değiştirmeli kahraman.
5. Yeraltının karanlık dünyası. Güneş batıyor, kahraman, ölümün sularına yaklaşıyor. Hala geri dönebilir, ama sahte bir rahat olur bu; ya da tehlikeyi ve ölümü göze alıp ilerleyebilir. Muhtaç olduğu kudret, kendi içinde; o kudretin sesini dinlemeyi öğrenmesi gerekiyor.
6. Umut. Kahraman, kendisinden gizlenen sırrı, herşeyin gerçek nedenini anlıyor, kendi kaynağına ulaşıyor. Yıkılacak gibi göründüğü an, onun kurtuluş anı olacak aslında. Burada yeni bir destekçi ortaya çıkabiliyor.
7. Çatışma. Ejderle nihai yüzleşme. Kahraman zafere yaklaşıyor, ama henüz orada değil: adını unutturmaya çalışan periler, çöken yorgunluk, görevin unutulması gibi tehlikeler var. Karanlığı yenmek yetmiyor; kendi karanlığını da yenmesi gerek.
8. Mahkeme. Kahraman, masalın koyduğu koşulları yerine getiriyor. Hiç yenilmeyecekmiş gibi görünen ejderhayı, bambaşka bir düzleme çekerek yenmeyi başarıyor.
9. Güneş. Gece sona eriyor, yeraltından çıkıyor kahraman, iç barışına kavuşuyor. Çocuksu bir saflıktır ulaştığı.
10. Dünya. Murada erme bölümü. Cenneti yeniden buluyor kahraman, bu dünyada.
Masalların Öğrettiği.
Çizmeli Kedi’den Kırmızı Başlıklı Kız’a pek çok masal, insanlar, toplum, ahlak, yaşam gibi konularda çok farklı, hatta çelişkili şeyler söylüyor olabilir; ama hepsinin öğrettiği temel birşey var: nasıl tanımlanırsa tanımlansın hazineye ve zenginliğe ulaşmak, en zor koşullarda bile mümkün, yeter ki insan kendi kısıtlarını görebilsin ve onları nasıl bir sıçramayla aşabileceğini kavrasın.
Film İzlerken.
Masallara, tehlikeleri göze alarak çıkılacak yolculuklara ve dönüşüme duyduğumuz gereksinim yüzünden izlemiyor muyuz bunca filmi?
yerli malı kullanmalı
“coğrafya kaderdir” lafından hiçbir zaman haz etmedim; türkiye'de yaşadığı için kendi kültürünü anadolu kültürüyle sınırlı tutmak zorunda hissedenlerden, ya da yapabileceği tek "sahici" şeyin, bu kültürün çeşitli unsurlarının "yorumlaması" olacağına inananlardan olmadım. coğrafyanın kendisi benim için "yerlilik"e karşılık gelmiyor - nominal olarak istanbul'da geçen şeyler yazdım çoğunlukla, ama şehrin belirleyiciliği hep çok az oldu, bir fondan pek öteye gitmedi aslında. istanbul insanı, istanbul yaşamı, istanbul'a özgü ilişkiler anlatmak gibi bir derdim yok. örneğin zadie smith, "beyaz dişler"de çok ingiltereli bir iş yaptı (nitekim burada hiç tutmadı) - farklı etnik kökenlerden gelen insanların konuşma biçimlerinden başlayarak, "sahici" olmaya çalıştı, başardı da görebildiğim kadarıyla. benim coğrafya seçimim bu anlamda belki işin kolayına kaçmaktır; dünyanın başka bir büyük şehrine aktarılamayacak şeyler yazdığımı sanmıyorum. bu aktarımı bizzat yapmamış olmam, bunun göstermelik bir jestten öteye gitmeyeceğinden korktuğum içindir büyük olasılıkla. 2007'de yayımlanan kitabım "gitmeyecekler için urbino"ysa, italya'nın bu küçük ortaçağ kentine özgü, başka bir yerde olamayacak bir anlatı; urbino da bir fon değil, doğrudan doğruya baş kahraman olarak beliriyor. neden urbino? çeşitli rastlantılar yüzünden; kenti görmeden çok sevmiş olmamdan.
benim yerlilik anlayışım, bu tür "transpozisyon"ları kaale almıyorsa da, yukarıda sözünü ettiğim "kültürel dogmatizm"i alıyor. ama kolay bir konu olmadığının da farkındayım. oğuz atay, madem örnek verdiniz, bence çok yerli bir yazar; tüm o batılı oryantasyonuna karşın. bu onu kötü bir yazar yapmıyor tabii. thomas pynchon da çok amerikalı bir yazar. ikisini de başka bir dile çevirmek zor - yalnızca dil yüzünden değil, kültürel göndermeleri ve duygu dünyaları yüzünden de. pynchon'ın avantajı, tabii ki amerikalı olması ve bizim amerika hakkında fazlasıyla bilgi sahibi olmamız.
bunun öteki yakasında, "sentetiklik" sorunu yatıyor. okuyucu kitlesini genişletmek, evrenselleştirmeye çalışmak, bazı yazarlarda "sahici olamama" şeklinde bir sonuç veriyor, işin içine bir yapaylık katışıyor. bu sanırım biraz, günümüzde mikro anlatıların epik anlatılardan çok daha yaygın kabul görüyor olmasından. ne kadar kişisel olursa o kadar sahici sayılan edebiyat, kendini tanımı gereği "yerel"le sınırlıyor demektir. o yerellik dile de yansıdığında, yerelin sınırları dışına çıkmak bir anda eksponansiyel olarak zorlaşıyor. bu da bir açmaz: dilini sahici kılmaya çalışmak kadar meşru bir yazarlık uğraşı var mı? ama sahicilik yerellikle özdeşleştirildiğinde, "yerli" olmaktan kurtulamıyorsunuz.
faruk ulay bu anlamda ilginç bir örnek. dilinde yerellikten eser yok; ulay, ayrıca hiç yerli bir yazar değil. 25 yıldır amerika'da yaşıyor olmasının bunda payı büyüktür herhalde, ama amerikalı da değil faruk. dili çok stilize bir dil; ama sahici olmadığını da kimse söyleyemez.
banana yoshimoto, bir anlamda açıkça japon, ama bir anlamda da batılı. ondaki yerlilik rahat okunan birşey, sulandırılmış birşey, sanki ehlileştirilmiş çin yemeği gibi. bu da rahatsız ediyor beni. kendiliğinden olmadığını, ölçülü ve kasıtlı yapıldığını, bir pazarlama taktiği olarak yapıldığını vehmettiğim için belki. "sahici" olmak için "yerli" olmaya çalışmak da sahici olmaya yetmiyor yani, tam tersi etkiyi yaratabiliyor.
"ulysses" yerli değil miydi? faulkner yerli değil miydi? cortazar yerli değil miydi? bir anlamda evet: belli bir coğrafyayı yansıtıyorlardı, belli kültürel göndermeleri vardı bu coğrafya ve oranın insanları bağlamında, ama bir anlamda da hayır: bunlar dünya okuyucusu için, anlama ulaşma ve yazınsal haz alma yolunda birer engel oluşturmayan şeylerdi, çünkü bunlara saplanıp kalmıyordu yazarları, bunların ötesinde bir dertleri vardı; dil, tüm karmaşıklığına karşın belli bir saydamlığa, taşınabilirliğe sahipti, bu sayede anlamı ve kültürü taşımayı da başarıyordu (ulysses bile).
meksikalı bir yazar, almanya'da geçen bir roman yazabilir. meksikalılar kendisini bu yüzden eleştirebilir. almanlar kendisini bu yüzden yayımlamaya karar verebilir. bu yüzeysel avantaj ve dezavantajların ötesinde, yapıtının kimlere söyleyecek bir sözünün olduğuna bakmak gerekir yine de; eğer yerel bir okuyucuya sesleniyorsa, kitabın (ve yazarının) yerli olmasında bir sorun yok bence; sözü genişken yerlilik ayağına prangaysa, bunu aşmanın yollarını aramaması bence yazık olur.
benim yerlilik anlayışım, bu tür "transpozisyon"ları kaale almıyorsa da, yukarıda sözünü ettiğim "kültürel dogmatizm"i alıyor. ama kolay bir konu olmadığının da farkındayım. oğuz atay, madem örnek verdiniz, bence çok yerli bir yazar; tüm o batılı oryantasyonuna karşın. bu onu kötü bir yazar yapmıyor tabii. thomas pynchon da çok amerikalı bir yazar. ikisini de başka bir dile çevirmek zor - yalnızca dil yüzünden değil, kültürel göndermeleri ve duygu dünyaları yüzünden de. pynchon'ın avantajı, tabii ki amerikalı olması ve bizim amerika hakkında fazlasıyla bilgi sahibi olmamız.
bunun öteki yakasında, "sentetiklik" sorunu yatıyor. okuyucu kitlesini genişletmek, evrenselleştirmeye çalışmak, bazı yazarlarda "sahici olamama" şeklinde bir sonuç veriyor, işin içine bir yapaylık katışıyor. bu sanırım biraz, günümüzde mikro anlatıların epik anlatılardan çok daha yaygın kabul görüyor olmasından. ne kadar kişisel olursa o kadar sahici sayılan edebiyat, kendini tanımı gereği "yerel"le sınırlıyor demektir. o yerellik dile de yansıdığında, yerelin sınırları dışına çıkmak bir anda eksponansiyel olarak zorlaşıyor. bu da bir açmaz: dilini sahici kılmaya çalışmak kadar meşru bir yazarlık uğraşı var mı? ama sahicilik yerellikle özdeşleştirildiğinde, "yerli" olmaktan kurtulamıyorsunuz.
faruk ulay bu anlamda ilginç bir örnek. dilinde yerellikten eser yok; ulay, ayrıca hiç yerli bir yazar değil. 25 yıldır amerika'da yaşıyor olmasının bunda payı büyüktür herhalde, ama amerikalı da değil faruk. dili çok stilize bir dil; ama sahici olmadığını da kimse söyleyemez.
banana yoshimoto, bir anlamda açıkça japon, ama bir anlamda da batılı. ondaki yerlilik rahat okunan birşey, sulandırılmış birşey, sanki ehlileştirilmiş çin yemeği gibi. bu da rahatsız ediyor beni. kendiliğinden olmadığını, ölçülü ve kasıtlı yapıldığını, bir pazarlama taktiği olarak yapıldığını vehmettiğim için belki. "sahici" olmak için "yerli" olmaya çalışmak da sahici olmaya yetmiyor yani, tam tersi etkiyi yaratabiliyor.
"ulysses" yerli değil miydi? faulkner yerli değil miydi? cortazar yerli değil miydi? bir anlamda evet: belli bir coğrafyayı yansıtıyorlardı, belli kültürel göndermeleri vardı bu coğrafya ve oranın insanları bağlamında, ama bir anlamda da hayır: bunlar dünya okuyucusu için, anlama ulaşma ve yazınsal haz alma yolunda birer engel oluşturmayan şeylerdi, çünkü bunlara saplanıp kalmıyordu yazarları, bunların ötesinde bir dertleri vardı; dil, tüm karmaşıklığına karşın belli bir saydamlığa, taşınabilirliğe sahipti, bu sayede anlamı ve kültürü taşımayı da başarıyordu (ulysses bile).
meksikalı bir yazar, almanya'da geçen bir roman yazabilir. meksikalılar kendisini bu yüzden eleştirebilir. almanlar kendisini bu yüzden yayımlamaya karar verebilir. bu yüzeysel avantaj ve dezavantajların ötesinde, yapıtının kimlere söyleyecek bir sözünün olduğuna bakmak gerekir yine de; eğer yerel bir okuyucuya sesleniyorsa, kitabın (ve yazarının) yerli olmasında bir sorun yok bence; sözü genişken yerlilik ayağına prangaysa, bunu aşmanın yollarını aramaması bence yazık olur.
salinger - günahını boynunda taşıyan yazar
Salinger’ın ölümünün ardından çok sayıda yazar, kısa-uzun değerlendirmeler yaptı, bunların bir kısmı bizde de yayımlandı. Söz alanlar kabaca iki kategoriye ayrılıyordu: bir yanda Salinger’ın yazdıklarından çok etkilenenler ve hatta onun gibi yazabilmek isteğiyle yola çıkanlar, dolayısıyla Salinger’ın boş bir efsane olmadığını söyleyenler; diğer yandaysa 1960’lardaki eleştirmenlerin yaygın kanısını paylaşanlar, yani Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın konusu ve dili açısından önemli olduğunun kabul edilebileceğini, ama sonraki kitapların “ıvır-zıvır” olduğunu, bir kitap için de bu kadar yaygara koparılmasını anlamsız bulduğunu söyleyenler. Salinger’la lise çağında tanışmış ve çok sevmiş bir okur olarak ilk kategoriye katıldığımı, ikincisine katılmasam da neden öyle dediklerini görebildiğimi söyleyebilirim; ama bir yazar olarak baktığımda, başka bir şeyin kafama takıldığını fark ediyorum. Kısaca şu: Salinger bunu kendine neden yaptı?
“Bu” da şu: “Hapworth”ün yayımlanma tarihi 1965, Salinger’ın ilk öyküsüyse 1940 tarihli; yani 25 yılda yaklaşık otuz öykü ve bir roman yayımlamış, sonra da susmayı seçmiş bir yazardan söz ediyoruz (her ne kadar bu susku sırasında 15 roman yazdığı söyleniyorsa da). Salinger’ın 1951 tarihli Çavdar Tarlası’ndan sonraki verimi, Glass ailesi hikayelerinden ibaret: “Franny”, “Zooey”, “Seymour: Bir Giriş”, “Yükseltin Tavan Kirişini Ustalar” ve kitaplaşmadıysa da yazarın yayımladığı son metin olması nedeniyle önem taşıyan“16 Hapworth 1924” hep aynı ailenin bireyleri etrafında dönen, giderek bir tür Uzakdoğu mistisizmine odaklanan metinler. Ben de sormadan edemiyorum: neden? Günah değil mi?
Salinger’ın ilk öykülerine baktığımda (bunlardan birkaçı bizde yayımlandı, ama Salinger bu öykülerin kitaplaşmasına hiçbir zaman izin vermediği için hepsini toplu olarak bulma olanağı yok), ben de herkesin gördüğünü görüyorum: genç kuşağa yönelmiş bir bakış, gençlerin konuşma biçimlerine dikilmiş bir kulak. Salinger, İkinci Dünya Savaşı yıllarında gidip Hemingway’i bulmuş, o da “Herifte acayip bir yetenek var” demiş ya, bence onu etkileyen şeylerin başında, Salinger’ın diyalog sanatını o yaşta kusursuzluğa vardıracak kadar iyi becermesi geliyor. Bu dönemde Çavdar Tarlası’nın kahramanı Holden’la ilgili bir öykünün yanı sıra, Glass ailesi üyelerini de yazmaya başlıyor Salinger, ama onları saplantı haline getireceğinin bir işareti bence henüz yok.
Seymour Glass’in intiharını anlatan “Muz Balığı için Mükemmel Bir Gün” 1948’de The New Yorker tarafından havada kapılıyor, dergi Salinger’a “yazdığın her şeyi önce bize getireceksin” sözleşmesi imzalatıyor; Brigitte Bardot öykünün film haklarını almak istiyor. Çavdar Tarlası da büyük bir başarı ve büyük bir tartışma getiriyor (hem okullarda en çok okutulan, hem de en çok sansürlenen kitaplardan biri oluyor Amerika’da). 1953’te Dokuz Öykü çıktığında, Salinger’ın önünde hala birden fazla yol vardı diye düşünüyorum; ama 1955’te “Franny” ve “Tavan Kirişi”, 1957’de “Zooey”, 1959’daysa “Seymour” çıkıyor. 1965’teki “Hapworth”e kadar hiçbir şey yayımlamıyor Salinger, ama 1961’deki bir söyleşisinde, Glass ailesiyle işinin henüz bitmediğini, bir roman üçlemesi üzerinde çalıştığını söylüyor.
Nedir bu Glass ailesi meselesi? Olağanüstü yetenekli, zeki, duyarlı bir gruptan söz ediyoruz; bacak kadar boylarıyla edebiyat profesörü gibi konuşuyor, önceki-sonraki yaşam hakkında derin düşüncelere dalıyorlar, ama bilmişliklerini asıl insan ilişkileri ve karakter gözlemlerinde konuşturuyorlar. 1953’te, birkaç yıldır Zen Budizme dalmış biri olarak inzivaya çekilen ve inancı gereği aile kurumundan uzak durmaya çalışan bir yazar için, aile ilişkileri, nişanlılık, evlilik gibi konuların bu kadar ağırlıklı olması tuhaf değil mi? Öte yandan, evlenmeden duramadığını, çocuk da yaptığını (ve çeşitli tuhaflıklara imza attığını) göz önünde bulundurmak gerekebilir – belki de Salinger, “dinsel yasak”a rağmen ya da tam da o nedenle bu konulara kafasını takmıştı, bunları yazmadan da edemiyordu.
İşin biyografik tarafı ilginç tabii, ama benim ilgimi çeken asıl şey bu değil. Diyelim ki Salinger “evlilik” olarak özetleyeceğim ama daha geniş bir açılımı olan bir “tema”yı, tüm yapıtının temeline yerleştirmeye karar verdi; bunu neden tek bir karakter kadrosu üzerinden yaptı? Tersinden sorayım: sabit bir kadroya bağlı kalmamanın avantajları neler olurdu? En bariz avantaj, konuyu çok daha farklı yönlerinden, farklı karakterlerin farklı bakış açılarından, farklı olaylar bağlamında ele alabilmesi olurdu herhalde. Glass ailesi o kadar “nevi şahsına münhasır” bir ekip ki, böyle bir çeşitlemeyi olanaksız kılıyor; aile üyeleri “normal” insanlarla temas kurduğunda bile, hikaye normallerin hikayesi değil, Glass’lerin hikayesi oluyor haliyle, çok baskınlar çünkü.
Bir temada derinleşme konusunda da emin değilim aslında – “Hapworth” bu açıdan çeşitli soru işaretleri doğuran bir metin. Bir yanıyla Glass sagasının devamı, ama bir yanıyla da değil – bütün o okuma listesi, kitap ve yazar dedikodularını geçince, belirgin bir Zen varlığı görüyoruz örneğin.
İki adım geri atarsak: Salinger’ın yazısı, Holden’daki otobiyografik öğelerin ağırlığını da katarak söylüyorum, görmeye ve dinlemeye dayalı bir yazıydı, bizde sevilen terimle “yaşanmışlık”ın yazısıydı. İnsanlarla bağlantısını radikal bir biçimde kesmeye yönelen, bir yandan da mistik bir alanda ilerleyen bir yazar, hem içine kapanan hem de dünyevi olandan çekilmeye kararlı bir yazar, 1960’ların, 70 ve 80’lerin gençlerini nasıl konuşturabilir? Onlar hakkında ne biliyor ki anlatsın?
Bu durumla karşı karşıya kalan bir yazar için, “tanıdığı” karakterlerle yola devam etmek, aslında çok makul bir yol tabii. Onları yazdığı sürece, tarihsel anlamda belirli bir döneme, o dönemin deneyim ve duyarlılığına, en önemlisi de diline bağlı kalmasını gerekçelendirmiş oluyordu Salinger. Kendi mistisizmini de yazdığı karakterlere giydirdiği için, bu alanda kafa yorduğu şeyleri kurgusuna yedirmenin yolunu bulmuştu. Kendi kendini köşeye sıkıştırmış, ama o köşeden yine de bildiğini okumayı sürdürebilmişti.
Yine de bu yol, tek yolu değildi. Salinger, yaşadığını ve gözlemlediğini yazan bir yazar olsa bile, ne kadar koyu bir inzivada olursa olsun, 1953’ten 2010’a hiçbir şey yaşamadığını iddia edemeyiz herhalde (pek çok şey yaşadığını da birinci elden tanık anlatılarından biliyoruz); kaldı ki inziva öncesinde de ciddi bir savaş deneyimi var. Belki, diyorum, rivayet edilen 15 romanın arasında yine Glass ailesini konu alanlar vardır, ama başka yollara sapmaya, yazarlığını özgürleştirmeye karar vermiş, bunu denemiş, boynunda taşıdığı günahını yere bırakıp “yeni”nin risklerini göze almış da olabilir Salinger. Bir okuru olarak da, bir yazar olarak da bu olasılık, “aynısının yenisi” Glass hikayelerinden daha çok heyecanlandırıyor beni. Merakla bekliyorum.
“Bu” da şu: “Hapworth”ün yayımlanma tarihi 1965, Salinger’ın ilk öyküsüyse 1940 tarihli; yani 25 yılda yaklaşık otuz öykü ve bir roman yayımlamış, sonra da susmayı seçmiş bir yazardan söz ediyoruz (her ne kadar bu susku sırasında 15 roman yazdığı söyleniyorsa da). Salinger’ın 1951 tarihli Çavdar Tarlası’ndan sonraki verimi, Glass ailesi hikayelerinden ibaret: “Franny”, “Zooey”, “Seymour: Bir Giriş”, “Yükseltin Tavan Kirişini Ustalar” ve kitaplaşmadıysa da yazarın yayımladığı son metin olması nedeniyle önem taşıyan“16 Hapworth 1924” hep aynı ailenin bireyleri etrafında dönen, giderek bir tür Uzakdoğu mistisizmine odaklanan metinler. Ben de sormadan edemiyorum: neden? Günah değil mi?
Salinger’ın ilk öykülerine baktığımda (bunlardan birkaçı bizde yayımlandı, ama Salinger bu öykülerin kitaplaşmasına hiçbir zaman izin vermediği için hepsini toplu olarak bulma olanağı yok), ben de herkesin gördüğünü görüyorum: genç kuşağa yönelmiş bir bakış, gençlerin konuşma biçimlerine dikilmiş bir kulak. Salinger, İkinci Dünya Savaşı yıllarında gidip Hemingway’i bulmuş, o da “Herifte acayip bir yetenek var” demiş ya, bence onu etkileyen şeylerin başında, Salinger’ın diyalog sanatını o yaşta kusursuzluğa vardıracak kadar iyi becermesi geliyor. Bu dönemde Çavdar Tarlası’nın kahramanı Holden’la ilgili bir öykünün yanı sıra, Glass ailesi üyelerini de yazmaya başlıyor Salinger, ama onları saplantı haline getireceğinin bir işareti bence henüz yok.
Seymour Glass’in intiharını anlatan “Muz Balığı için Mükemmel Bir Gün” 1948’de The New Yorker tarafından havada kapılıyor, dergi Salinger’a “yazdığın her şeyi önce bize getireceksin” sözleşmesi imzalatıyor; Brigitte Bardot öykünün film haklarını almak istiyor. Çavdar Tarlası da büyük bir başarı ve büyük bir tartışma getiriyor (hem okullarda en çok okutulan, hem de en çok sansürlenen kitaplardan biri oluyor Amerika’da). 1953’te Dokuz Öykü çıktığında, Salinger’ın önünde hala birden fazla yol vardı diye düşünüyorum; ama 1955’te “Franny” ve “Tavan Kirişi”, 1957’de “Zooey”, 1959’daysa “Seymour” çıkıyor. 1965’teki “Hapworth”e kadar hiçbir şey yayımlamıyor Salinger, ama 1961’deki bir söyleşisinde, Glass ailesiyle işinin henüz bitmediğini, bir roman üçlemesi üzerinde çalıştığını söylüyor.
Nedir bu Glass ailesi meselesi? Olağanüstü yetenekli, zeki, duyarlı bir gruptan söz ediyoruz; bacak kadar boylarıyla edebiyat profesörü gibi konuşuyor, önceki-sonraki yaşam hakkında derin düşüncelere dalıyorlar, ama bilmişliklerini asıl insan ilişkileri ve karakter gözlemlerinde konuşturuyorlar. 1953’te, birkaç yıldır Zen Budizme dalmış biri olarak inzivaya çekilen ve inancı gereği aile kurumundan uzak durmaya çalışan bir yazar için, aile ilişkileri, nişanlılık, evlilik gibi konuların bu kadar ağırlıklı olması tuhaf değil mi? Öte yandan, evlenmeden duramadığını, çocuk da yaptığını (ve çeşitli tuhaflıklara imza attığını) göz önünde bulundurmak gerekebilir – belki de Salinger, “dinsel yasak”a rağmen ya da tam da o nedenle bu konulara kafasını takmıştı, bunları yazmadan da edemiyordu.
İşin biyografik tarafı ilginç tabii, ama benim ilgimi çeken asıl şey bu değil. Diyelim ki Salinger “evlilik” olarak özetleyeceğim ama daha geniş bir açılımı olan bir “tema”yı, tüm yapıtının temeline yerleştirmeye karar verdi; bunu neden tek bir karakter kadrosu üzerinden yaptı? Tersinden sorayım: sabit bir kadroya bağlı kalmamanın avantajları neler olurdu? En bariz avantaj, konuyu çok daha farklı yönlerinden, farklı karakterlerin farklı bakış açılarından, farklı olaylar bağlamında ele alabilmesi olurdu herhalde. Glass ailesi o kadar “nevi şahsına münhasır” bir ekip ki, böyle bir çeşitlemeyi olanaksız kılıyor; aile üyeleri “normal” insanlarla temas kurduğunda bile, hikaye normallerin hikayesi değil, Glass’lerin hikayesi oluyor haliyle, çok baskınlar çünkü.
Bir temada derinleşme konusunda da emin değilim aslında – “Hapworth” bu açıdan çeşitli soru işaretleri doğuran bir metin. Bir yanıyla Glass sagasının devamı, ama bir yanıyla da değil – bütün o okuma listesi, kitap ve yazar dedikodularını geçince, belirgin bir Zen varlığı görüyoruz örneğin.
İki adım geri atarsak: Salinger’ın yazısı, Holden’daki otobiyografik öğelerin ağırlığını da katarak söylüyorum, görmeye ve dinlemeye dayalı bir yazıydı, bizde sevilen terimle “yaşanmışlık”ın yazısıydı. İnsanlarla bağlantısını radikal bir biçimde kesmeye yönelen, bir yandan da mistik bir alanda ilerleyen bir yazar, hem içine kapanan hem de dünyevi olandan çekilmeye kararlı bir yazar, 1960’ların, 70 ve 80’lerin gençlerini nasıl konuşturabilir? Onlar hakkında ne biliyor ki anlatsın?
Bu durumla karşı karşıya kalan bir yazar için, “tanıdığı” karakterlerle yola devam etmek, aslında çok makul bir yol tabii. Onları yazdığı sürece, tarihsel anlamda belirli bir döneme, o dönemin deneyim ve duyarlılığına, en önemlisi de diline bağlı kalmasını gerekçelendirmiş oluyordu Salinger. Kendi mistisizmini de yazdığı karakterlere giydirdiği için, bu alanda kafa yorduğu şeyleri kurgusuna yedirmenin yolunu bulmuştu. Kendi kendini köşeye sıkıştırmış, ama o köşeden yine de bildiğini okumayı sürdürebilmişti.
Yine de bu yol, tek yolu değildi. Salinger, yaşadığını ve gözlemlediğini yazan bir yazar olsa bile, ne kadar koyu bir inzivada olursa olsun, 1953’ten 2010’a hiçbir şey yaşamadığını iddia edemeyiz herhalde (pek çok şey yaşadığını da birinci elden tanık anlatılarından biliyoruz); kaldı ki inziva öncesinde de ciddi bir savaş deneyimi var. Belki, diyorum, rivayet edilen 15 romanın arasında yine Glass ailesini konu alanlar vardır, ama başka yollara sapmaya, yazarlığını özgürleştirmeye karar vermiş, bunu denemiş, boynunda taşıdığı günahını yere bırakıp “yeni”nin risklerini göze almış da olabilir Salinger. Bir okuru olarak da, bir yazar olarak da bu olasılık, “aynısının yenisi” Glass hikayelerinden daha çok heyecanlandırıyor beni. Merakla bekliyorum.
çıkarın kağıtları, sözlü!
müslüman olsun olmasın, islam hakkında düşünen/düşünmek isteyen herkesin elinin altında olması gereken bir kitap: kuran ne diyor?
arka kapaktan bazı sorular:
nasıl ceza vermek gerekir?
sözden ve yeminden dönmek mümkün müdür?
zulmedeni bağışlamak gerekir mi? yoksa saldırana saldırmak mı doğrudur?
kadın eşcinselliği, erkek eşcinselliğinden farklı mıdır?
çocuğu ne kadar emzirmek gerekir?
faizin iyisi var mıdır?
gece çalışılabilir mi?
"kulak hırsızlığı"nın cezası nedir?
müslümanlar nerede şarap içebilir?
hangi durumda öğüt verilmelidir?
"19"u yazarken kuran'ı yeniden birkaç kez okumam gerekmişti, her seferinde bana çarpıcı gelen şeylerden biri şuydu: kuran'ın ne dediğini, bugünün insanına, müslümanca bir yaşam sürdürmek isteyen insana ne dediğini anlamak için epey uğraşmak gerekiyor. kuran'da mesel de çok az, yani anlatılan hikayelerden ders çıkarttırma yöntemi de pek kullanılmamış. kitabın büyük kısmını allah'tan neden ve nasıl korkulması gerektiği üzerine uyarılar oluşturuyor; "dini vecibeler" ve islam'ın dünya-evren-ahiret kurgusu anlatılıyor; bir de tabii, bugün "islam alimi" olmayan insanların bir bağlama oturtmakta çok zorlanacağı göndermeler, olaylar, insanlar var.
bütün bunları ayıkladıktan sonraysa, günlük yaşamda müslüman olmak ne demek sorusuna yanıt oluşturan ayetler kalıyor. ben bunları çok ilginç buluyorum, iki açıdan: hıristiyanlık temelli bir ahlakın karşısına, islamiyet temelli bir ahlak konulduğunda, ortaya ne gibi benzerlik ve farklılıklar çıkıyor, merak ediyorum; ikincisi, "müslümanım" diyenlerin, yaşam pratiklerinin ne kadarını doğrudan kuran'a dayandırdığını, ne kadarınınsa ikincil edebiyata dayandığını görmek istiyorum. pek çok müslümanın, kuran'ın ne dediğini doğru dürüst bilmediğini de bizzat sorarak görmüşlüğüm var.
o yüzden bana ilginç geldi böyle bir kitap.
arka kapaktan bazı sorular:
nasıl ceza vermek gerekir?
sözden ve yeminden dönmek mümkün müdür?
zulmedeni bağışlamak gerekir mi? yoksa saldırana saldırmak mı doğrudur?
kadın eşcinselliği, erkek eşcinselliğinden farklı mıdır?
çocuğu ne kadar emzirmek gerekir?
faizin iyisi var mıdır?
gece çalışılabilir mi?
"kulak hırsızlığı"nın cezası nedir?
müslümanlar nerede şarap içebilir?
hangi durumda öğüt verilmelidir?
"19"u yazarken kuran'ı yeniden birkaç kez okumam gerekmişti, her seferinde bana çarpıcı gelen şeylerden biri şuydu: kuran'ın ne dediğini, bugünün insanına, müslümanca bir yaşam sürdürmek isteyen insana ne dediğini anlamak için epey uğraşmak gerekiyor. kuran'da mesel de çok az, yani anlatılan hikayelerden ders çıkarttırma yöntemi de pek kullanılmamış. kitabın büyük kısmını allah'tan neden ve nasıl korkulması gerektiği üzerine uyarılar oluşturuyor; "dini vecibeler" ve islam'ın dünya-evren-ahiret kurgusu anlatılıyor; bir de tabii, bugün "islam alimi" olmayan insanların bir bağlama oturtmakta çok zorlanacağı göndermeler, olaylar, insanlar var.
bütün bunları ayıkladıktan sonraysa, günlük yaşamda müslüman olmak ne demek sorusuna yanıt oluşturan ayetler kalıyor. ben bunları çok ilginç buluyorum, iki açıdan: hıristiyanlık temelli bir ahlakın karşısına, islamiyet temelli bir ahlak konulduğunda, ortaya ne gibi benzerlik ve farklılıklar çıkıyor, merak ediyorum; ikincisi, "müslümanım" diyenlerin, yaşam pratiklerinin ne kadarını doğrudan kuran'a dayandırdığını, ne kadarınınsa ikincil edebiyata dayandığını görmek istiyorum. pek çok müslümanın, kuran'ın ne dediğini doğru dürüst bilmediğini de bizzat sorarak görmüşlüğüm var.
o yüzden bana ilginç geldi böyle bir kitap.
bu iş YAŞ - kurumsal özerklik
evet, tabii, ordu bir devlet kurumu ve yürütmenin denetimine tabi. evet, tabii, ordunun siyaset yapmak gibi bir görevi ve hakkı yok. evet, tabii, hükümet hakkında karşı propaganda yapmak (nihayetinde hükümeti devirmeye çalışmak) suçundan ötürü soruşturulan generallerin kariyeri hakkında hükümet son söze sahip olmalı, hatta bu generaller bizzat hükümet tarafından görevden alınmalı.
bunları söyledikten sonra, bir şey daha söylemek gerek. yürütme erkinin, askeri erk karşısındaki bu son galibiyetine -haklı olarak- sevinenler, yarın örneğin üniversite özerkliği konusunda tutarlı bir tutum sergileyebilecek mi? devletin ordusunun başı ne kadar devlet memuruysa, devletin üniversitesinin başı da o kadar devlet memuru değil mi? üniversitenin özerkliğini istenir kılan ilke, ordunun özerkliğini de istenir kılmaz mı? ordunun kendi başına bir devlet olması bir tehlikeyse, ordunun bizzat yürütme tarafından siyasallaştırılması da bir tehlike değil mi (çünkü ordunun kendi kendine siyasal görev atfetmesi, siyasallaşmanın tek biçimi değil)?
orduya bayıldığımdan ya da militarist olduğumdan filan değil. kantarın topuzu, diyorum.
bunları söyledikten sonra, bir şey daha söylemek gerek. yürütme erkinin, askeri erk karşısındaki bu son galibiyetine -haklı olarak- sevinenler, yarın örneğin üniversite özerkliği konusunda tutarlı bir tutum sergileyebilecek mi? devletin ordusunun başı ne kadar devlet memuruysa, devletin üniversitesinin başı da o kadar devlet memuru değil mi? üniversitenin özerkliğini istenir kılan ilke, ordunun özerkliğini de istenir kılmaz mı? ordunun kendi başına bir devlet olması bir tehlikeyse, ordunun bizzat yürütme tarafından siyasallaştırılması da bir tehlike değil mi (çünkü ordunun kendi kendine siyasal görev atfetmesi, siyasallaşmanın tek biçimi değil)?
orduya bayıldığımdan ya da militarist olduğumdan filan değil. kantarın topuzu, diyorum.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)