The Synergy of Contradictions

 

Robert College[1] has always been difficult to define, and that may be where its true value lies. In 1863, it was founded by Cyrus Hamlin, an ex-missionary, in a building that had previously been used as a seminary, run by Hamlin himself. Christopher Rheinlander Robert, a wealthy businessman from New York who financially backed the idea, was a devout Christian, and his main expectation of the school was that it would bring the love of Christ to the heathens and semi-heathens of the “Near East”. The Constitution of Robert College clearly emphasized this religious aspect. And yet, Robert College was not a school of religion in any significant sense of the word; in fact, it was more an experiment in individualized learning, the likes of which would not appear until well into the 20^th century. What Hamlin’s school lacked in structure, at least in the early years, it made up by closely monitoring the educational needs and capacities of students, and by adapting the curriculum for each of them.

The matter of religious education (as distinct from religious training) concerned the two presidents after Hamlin –George Washburn and Caleb F. Gates- both of whom had worked as missionaries and regarded religion as an integral part of any education, probably more than Hamlin did. And yet, by the time Gates retired in 1932, the number of Muslim students was already taking over the number of Christians, and the newly founded Republic of Turkey strictly banned the teaching and practicing of any religion in schools. In the space of 70 years, just as the religiousness of wealthy New Yorkers changed (as Henry James would be quick to point out), so did the founding principles of Robert College.

At the time it was founded, the school almost totally escaped the attention of the American government, which had graver problems than higher education in foreign countries to deal with. As a matter of fact, Washburn complains in his memoirs that England was much more aware of what Robert College could and did stand for. This did not last very long, and by the late 1880s, the United States had realized that Robert College was both an incomparable source of local information and a very honorable way of exerting influence. Starting with Hamlin, the presidents of Robert College frequently acted as advisors to the US government on all matters regarding not just Turkey but the whole region; they also found it easy to approach the highest echelons of the Turkish state, and were usually met with sympathetic ears.

Information and influence, however, are two-way streets, and both the late Ottoman court, and then the new Republic benefitted from the existence of Robert College in very similar terms – for them, it was the means to acquire desperately needed know-how in agriculture, engineering, economics, and the training of young generations who would take the responsibility of building a new state. Its language of instruction since the very beginning had been English, and now, with the waning of French and German, the school was the best place for the prospective cadres of the Republic to learn the new lingua franca of the emerging world order. It was also a bargaining tool in Turkey’s relationship with the US, and Robert College eventually became just as important to the former as it was to the latter.

Robert College was also difficult to define as far as education itself was concerned – it professed to combine two traditions of teaching, the American and the Turkish, adapting the best in each of them, but frequently this meant having to struggle with the worst in them as well. Such a contradiction was not always easy to resolve, and this ambitious attitude nearly caused the demise of the school more than once. The school had to negotiate on both sides of the Atlantic, but in the end, it managed to sail through, although not totally unscathed.

Turkish society was, for a very long time, ambivalent in its attitude towards the school. No doubt, the missionary background of its founding fathers and the ethnical makeup of the student body in the early decades were all anathema to the newly emerging middle classes, whose nationalist sentiments, as well as religious suspicions made it difficult for them to embrace Robert College wholeheartedly. On the other hand, graduates of the school clearly had significant advantages, and more often than not, parents thought it foolish to deprive their children of the opportunity to start ahead and move forward faster. If there could be an all-time parent teacher association of the school, it would bring together princes, governors, ministers, generals, and even Atatürk. And once scholarships became available and the cost of tuition affordable for more families both in Istanbul and throughout Anatolia, Robert College quickly became one of the most popular schools in the country.

Such popularity meant that other schools, existing and in the works, took Robert College as their model, and set out to combine its strengths with their own, in the manner Robert College itself once did. Eventually, Turkey also opened up and became more aligned with the rest of the world, and Robert College began to lose its privilege as a gateway. In the late 1980s and 1990s, Robert College was forced to re-define itself and its claim for relevance; this took a lot of soul-searching (as attested by countless committees, commissions, audits, and reports), and was not made easier by the changing ground rules of the educational system in Turkey.

Today, both in Turkey and abroad, Robert College is widely recognized as one of the best schools anywhere, and that should be good enough for any educational institution, but Robert College has a tradition that goes beyond that. Robert College periodically suffered from lack of funds, up-to-date equipment, space, and even qualified teachers, offsetting its claim to being one of the best schools, but it consistently was one of the schools that provided the best educational experience. When Washburn died, the Bulgarian Parliament acknowledged Robert College’s role in the founding of Bulgaria, not least because two of Bulgaria’s prime ministers (which would later become four) and many deputies were graduates of Robert College. When Balkan nations were at war with each other, their sons at Robert College lived together peacefully, and vowed together to bring peace to the troubled region. When hundreds of thousands of Armenians were annihilated throughout the country, Robert College did everything it could to protect at least a few of them (leading to a radical increase in the enrollment of Armenian students). When the women of Turkey spoke up for their rights, Robert College graduates were at the forefront. When the countries of the Middle East required able and knowledgeable men for their development, they turned to Robert College.

After 150 years, when the world has become a different place and the Middle East is rapidly metamorphosing into a whole new region, Robert College can once again straddle contradictions and vague definitions to emerge as an influential and relevant center of learning beyond the borders of Turkey. Whether it will do so remains to be seen.

---------------------------------

Çelişkilerin Sinerjisi

Robert Kolej’i[1] tanımlamak her zaman güç olmuştur, gerçek değeri de bundan kaynaklanıyor olabilir. Kolej, 1863’te, eski bir misyoner olan Cyrus Hamlin tarafından, rahip okulu olarak kullanılan ve yöneticiliğini gene onun yaptığı bir binada kuruldu. Fikre maddi destek veren New Yorklu varlıklı iş adamı Christopher Rheinlander Robert, inançlı bir Hıristiyandı ve okuldan ana beklentisi, okulun “Yakın Doğu”nun dinsizlerine ya da yarı dinsizlerine İsa’nın sevgisini getirmesiydi. Robert Kolej Tüzüğü, bu dinî yönü net olarak vurguluyordu. Ama Robert Kolej, sözcüğü nasıl anlarsak anlayalım, bir din okulu değildi; aslında, daha çok, benzerleri 20. yüzyılın epey ileri tarihlerinde ortaya çıkacak olan bireyselleştirilmiş eğitim doğrultusunda bir denemeydi. Hamlin’in okulu, en azından ilk yıllarda, bina/tesis eksikliklerini, öğrencilerin öğrenim gereksinim ve kapasitelerini yakından takip ederek ve ders programını bu öğrencilerin her birine uygun hale getirerek telafi ediyordu.

Hamlin’den sonraki iki başkan, George Washburn ile Caleb F. Gates, (din adamı yetiştirmeden farklı olarak) dini eğitim meselesi üzerinde duruyordu; ikisi de misyoner olarak çalışmıştı ve dini, büyük bir olasılıkla Hamlin’den daha çok, her türlü eğitimin bütünleyici parçası olarak görüyorlardı. Ne var ki, Gates 1932’de emekli olduğunda, Müslüman öğrencilerin sayısı Hıristiyanların sayısını çoktan aşmaya başlamış ve yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti dinin okullarda öğretilmesini ve uygulanmasını kesin olarak yasaklamıştı. Yetmiş yıl gibi bir sürede, zengin New Yorkluların din anlayışı nasıl değiştiyse (Henry James’in hemen belirteceği gibi), Robert Kolej’in kuruluş ilkeleri de öyle değişti.

Kurulduğu dönemde okul, yurtdışındaki yüksek öğrenimle uğraşmaktan daha ciddi sorunları olan Amerikan hükümetinin neredeyse hiç ilgisini çekmedi. Aslına bakılırsa, Washburn anılarında, İngiltere’nin Robert Kolej’in neyi temsil ettiğinin ve edebileceğinin çok daha bilincinde olduğundan yakınır. Bu durum çok uzun sürmedi ve 1880’li yılların sonlarına gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri Robert Kolej’in hem eşsiz bir yerel bilgi kaynağı, hem nüfuz kullanmanın son derece saygıdeğer bir yolu olduğunu artık fark etti. Hamlin’le başlayarak, Robert Kolej başkanları sık sık, yalnızca Türkiye’yle değil, bütün bölgeyle ilgili her tür meselede ABD hükümetine danışmanlık yapmış; ayrıca, Türk devletinin en üst kademelerine kolaylıkla ulaşabilmiş ve genellikle dostça bir tutumla karşılaşmışlardır.

Ne var ki, bilgi ile nüfuz çift yönlü yollardır ve önce geç dönem Osmanlı sarayı, daha sonra yeni Cumhuriyet, son derece benzer yollardan Robert Kolej’in varlığından yararlanmışlardır. Onlar için Kolej, tarım, mühendislik ve ekonomide acil olarak ihtiyaç duyulan know-how’ı edinmenin aracı ve yeni bir devlet kurmanın sorumluluğunu üstlenecek olan genç kuşakların yetiştirilmesi demekti. Okulun öğretim dili en baştan beri İngilizceydi ve artık Fransızca ile Almancanın geri plana düşmesiyle, Kolej Cumhuriyet’in gelecekteki kadroları için yeni belirmekte olan dünya düzeninin ortak dilini öğrenmek için en uygun yer olmuştu. Aynı zamanda, Türkiye’nin ABD ile ilişkilerinde bir pazarlık aracı olan Robert Kolej, zamanla ABD için olduğu kadar Türkiye için de önemli hale geldi.

Eğitim açısından da Robert Kolej’i tanımlamak zordu: Okul, iki öğretim geleneğini, yani Türk ve Amerikan geleneklerini, her birindeki en iyi yönleri benimseyerek birleştirdiğini öne sürüyordu, ama çoğu zaman bu, onlardaki en kötü yönlerle de mücadele etmek demekti. Böyle bir çelişkinin çözüme kavuşturulması her zaman kolay değildi ve bu iddialı tutum, birkaç kez neredeyse okulun kapanmasına neden olacaktı. Okul Atlantik’in iki yakasında da müzakereler yürütmek zorunda kaldı, ama sonunda yaralar alsa da zorlukları aşmayı başardı.

Türk toplumunun okula karşı tutumu, uzun bir süre ikircikliydi. Hiç şüphesiz, okulun ilk onyıllarında kurucuların misyonerlik geçmişi ve öğrenci topluluğunun etnik yapısı gibi unsurların hepsi, yeni oluşmaya başlayan orta sınıflara aykırı geliyordu; bu sınıfların milliyetçi hisleri ve dinî kuşkuları, Robert Kolej’i candan benimsemelerini zorlaştırıyordu. Öte yandan, okul mezunları önemli avantajlara sahipti ve çoğu zaman anne babalar, çocuklarını önde başlama ve hızla ilerleme fırsatından yoksun bırakmanın budalaca olduğunu düşünüyorlardı. Okulun tüm zamanları kapsayan bir okul aile birliği olabilseydi, şehzadeleri, valileri, bakanları, generalleri, hatta Atatürk’ü bir araya getirirdi. Ayrıca, burslar verilmeye başlanınca ve okul ücreti hem İstanbul’da hem Anadolu’da daha çok ailenin ödeyebileceği hale gelince, Robert Kolej çok çabuk ülkenin en çok rağbet gören okullarından biri haline geldi.

Okula yönelik bu ilgi, hem var olan hem tasarı aşamasındaki diğer okulların Robert Kolej’i örnek alıp, bir zamanlar Robert Kolej’in yaptığı gibi, onun güçlü yönleri ile kendi güçlü yönlerini birleştirmeye koyulmaları anlamına geliyordu. Zamanla Türkiye de dünyanın kalanına daha ayak uydurur ve daha açık hale geldi ve Robert Kolej dışarıya açılan yegâne yol olma ayrıcalığını yitirmeye başladı. 1980’li ve 1990’lı yılların sonlarında, Robert Kolej kendini ve önemli olduğu iddiasını yeniden tanımlamak zorunda kaldı. Bu, (sayısız komite, komisyon, denetim ve raporun tanıklık ettiği gibi) epey bir iç değerlendirmeyi gerektirdi; Türkiye’de eğitim sisteminin temel kurallarının değişmesi de, bu süreci zorlaştırdı.

Bugün, hem Türkiye’de hem yurtdışında, Robert Kolej genel olarak herhangi bir yerdeki en iyi okullardan biri olarak tanınmaktadır ve herhangi bir eğitim kurumu için bu bile tek başına oldukça iyi bir niteliktir, ama Robert Kolej bunun ötesine giden bir geleneğe sahiptir. Robert Kolej dönem dönem en iyi okullardan biri olma iddiasını riske sokan mali kaynak, güncel donanım, mekân, hatta nitelikli öğretmen sıkıntısı çekmiş, ama her zaman en iyi eğitim deneyimi sağlayan okullardan biri olmuştur. Washburn öldüğünde, Bulgar Parlamentosu Bulgaristan’ın kuruluşunda Robert Kolej’in rolünü teslim etmişti; bunun önemli nedenlerinden biri, Bulgaristan’ın başbakanlarından ikisinin (bu sayı sonradan dörde çıkacaktı) ve birçok milletvekilinin Robert Kolej mezunu olmasıydı. Balkan ulusları birbiriyle savaşırken, Robert Kolej’deki çocukları barış içinde birlikte yaşamış ve sorunlu bölgeye barış getireceklerine birlikte ant içmişlerdi. Ülkenin çeşitli yerlerinde yüz binlerce Ermeni katledildiğinde, Robert Kolej en azından bazılarını koruyabilmek için elinden geleni yapmıştı (bu da, Ermeni öğrencilerin okula kaydında önemli bir artışa yol açmıştı). Türkiye’nin kadınları, hakları için seslerini yükselttiklerinde, Robert Kolej mezunları en ön safta yer alıyorlardı. Ortadoğu ülkeleri, gelişmeleri için yetenekli ve bilgili kişilere gerek duyduklarında, Robert Kolej’e başvurmuşlardı.

150 yıl sonra, dünyanın farklı bir yer haline geldiği ve Ortadoğu’nun hızla yepyeni bir bölgeye dönüştüğü bir zamanda, Robert Kolej bir kez daha çelişkileri ve belirsiz tanımlamaları aşıp, Türkiye sınırları ötesinde etkili ve önemli bir eğitim merkezi durumuna gelebilir. Bunu yapıp yapmayacağını zaman gösterecek.

---

[1] Bu giriş yazısı boyunca “Robert Kolej”, ya tek olarak Robert Kolej ya da kolektif olarak Robert Kolej ile Amerikan Kız Koleji anlamına gelir.

---

[1] Throughout this introduction, “Robert College” denotes either Robert College individually or Robert College and The American College for Girls collectively.

dam üstünde pica pica

"dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı" deyişinin kökenleri üzerine 1987'de yaptığım araştırmanın sonuçlarını kamuoyunun dikkatine bir kez daha sunmanın faydası olacağına mı inanıyorum, nedir...

***

sedanter yaşama geçilmesiyle birlikte eski türklerde bazı yeni kavramların üretildiğine tanık oluyoruz konargöçerlikten vazgeçip toprağa bağlanarak yaşamanın getirdiği zorunluluklardan birinin ev yapmak olduğu eski türkler arasında elbette biliniyordu ancak aralarında hiç laz müteahhit olmadığından bu konuda oldukça isteksizdiler sonunda ev yapmaya başladıklarında da yalnızca yan duvarları yapmakla yetindiler dam kavramının bulunması ve uygulamaya konması ünlü türk bilgini tangaç kütig'i (bazı uzmanlara göre tonguç kutug) beklemek gerekti tangaç kütigin bugün için bile çağın ilerisinde kalan dam çizimleri bütün türk boylarını sardı ve türkler uzun yıllar boyunca bu alandaki üstünlüklerini kimseye kaptırmadı

 ikinci bir yenilik de kemer kavramıydı kemer bulunmadan önce türkler kemersiz dolaşıyordu ve doğal olarak pantalonları durmadan düşüyordu neyse ki yaşamlarının büyük bir kısmını at sırtında geçirdiklerinden ve yalnızca işemek ve sikişmek gibi pantalonun zaten indirilmesini gerektiren durumlarda attan indiklerinden bu sorun fazla büyümeden geçiştirilebiliyordu (çin kaynakları artık klasikleşmiş çin-türk savaşlarını anlatırken pek az bilinen kuşkonmaz savaşından da söz eder huan-şu devrinde imparator savaşın ortasında türklerin atlarının öldürülmesi emrini verir askerlerine atsız bir türk bir hiçtir der bu emir derhal yerine getirilir ancak büyük bir utanç beklemektedir çinlileri atlarından inmek zorunda kalan türkler pantalonları inmiş bir şekilde çin askerlerinin üstüne yürüyünce –türkler ata donsuz binerdi (bkz. aslan jean autrey)- paniğe kapılan çinliler arkalarına bakmadan kaçar ve çareyi çin seddi'ni örmekte bulur) ancak yerleşik yaşamda artık ata pek sık binilmediğinden düşen pantalonlar toplumsal bir yara oluşturmaya başlamıştı çünkü erkekler kendilerini sürekli işemek ya da sikişmek zorunda hissediyordu çözüm yine türklerin medarı iftiharı olan bir bilginden bulug omga'dan geldi bulug omga sudan ağır cisimlerin suda nasıl battıklarını araştırıyordu bu fenomeni daha yakından gözlemleyebilmek için şöyle bir deney yapmaya karar verdi pantalonunun içine ağır taşları dolduracak ve göle atlayacaktı böylece batma olayını ilk elden inceleme olanağı bulacaktı bulug omga hemen karısına çevreden ağır taşlar toplamasını söyledi ve karısının getirdiği taşları pantalonunun içine doldurmaya başladı fakat taşlar paçalarından düşüp durmaktaydı bunun üzerine bulug omga ani bir zeka krizine girip paçalarını bağlamayı akıl etti “menge sıcem geteriz kangı” (“bana ip getirir miydin karıcığım”) dedi paçalarını bağladı fazla gelen ipi de beline doladı ve göle doğru yürümeye başladı işte o anda fark etti ki pantalonu artık düşmemektedir halkı meydana toplayan bulug omga bu buluşunu tanıttı ve bu kavrama “kemgör” adını verdi (burada bulug omga’nın ince mizah anlayışına da tanık oluyoruz - “kem” eski türklerde erkeklik organına geliyordu kemgör ise adının tam tersine “kem”in görülmesini engelliyordu (bkz: “sig-kem”)) çılgın kutlamalar günlerce sürdü ve bulug omga da kemeri neden taktığını ve nereye gidiyor olduğunu unuttu böylece büyük bir türk dehasının zamansız ölümü de engellenmiş oldu ancak bulug omga bir buluşun sarhoşluğuna kapılacak insanlardan değildi bu sefer çalışmalarını kemer üzerinde yoğunlaştırdı ve kısa bir sürede kemer kavramına yepyeni boyutlar kazandırdı özellikle bele pek çok aletin (bıçak makas kazma tohum torbası konser biletleri vs) takılmasını sağlayan “takıngaçlı kemgör” tasarımı türk erkekleri arasında büyük bir yaygınlık kazandı (bkz: fireb ag)

bulug omga'nın yaşadığı köyde köyün delisi olarak bilinen nasır etgin (bazı kaynaklara göre basureddin) adında bir adam vardı (“taşkafa” anlamına gelen nasır adı ona köy halkı tarafından takılmıştı) bir gün nasır etgin karısının mutfağından aşırdığı bir kase yoğurt ve bir adet tahta kaşıkla göle doğru koştu ve gölü mayalamaya başladı ve ne yazık ki göl maya tuttu (bunun nasıl gerçekleştiği kesin olarak bilinmemekle beraber ortada bir yanılsama olduğu açık - büyük olasılıkla bir şekilde gölün suyuna karışan kalsiyum karbonat bu küçük gölün suyunu beyazlattı ve nasır etgin bunu mayalanma olarak yorumladı) şaşkınlık içinde köye koşan nasır etgin olanları tüm köy halkına duyurmak amacıyla en yüksek evin damına çıktı ne var ki olayın şoku zaten bozuk olan akli dengesini iyice sarsmıştı ısrarla gölü gösterip bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak demekten başka birşey yapamadı (bu tür tekerlemeleri arka arkaya hızla söylemek eski türklerin en sevdiği beyin sporlarından biriydi ve saksamak olarak bilinirdi sık sık yarışmalar düzenlenir ve kimin en iyi saksadığı saptanırdı) köy halkı önce bir şey anlamadıysa da göle gidip bakanların gölün maya tutmuş olduğu haberiyle dönmeleri üzerine bütün köye bir felaket havası çöktü eski türk folklorunda gölün maya tutması ülgen'in (gök tanrının) ve erlik'in (yer altı tanrısı) büyük hışmının simgesiydi bu korkunç haber bir anda bütün türklerin arasında yayıldı nasır etgin böylesine uğursuzca saksadığı için lanetlendi ve "dam üstünde saksayana ur belindeki kazmayı" deyişi bu felaketin yarattığı umutsuzluğu dile getirmek için kullanılmaya başlandı

ülgen ile erlik'in hışmına uğramaktan korkan türkler yerleşik yaşamın sonuna geldiklerini bu topraklardan göç etmeleri gerektiğini anlamışlardı bunlardan bir kısmı bering boğazı'nı geçip ya amerika kıtasına yerleşerek kızılderili oldu ya da daha kuzeye devam edip eskimo haline geldiler her iki durumda da dam kavramı işlevselliğini yitirdiğinden (bkz: çadır) (bkz: igloo) sözü geçen deyiş birkaç kuşak sonra tümüyle unutuldu ancak bazı türkler batıya göç etti ve ılıman iklimli karadeniz kıyılarına yerleşti o sırada orada başka halklar yaşamaktaydı türklerin onca yolu neden kat ettiklerini ya anlamadılar ya da çok saçma buldular dahası saksamak kavram olarak onlara tümüyle yabancıydı fakat çok yağmur yağdığı için dam kavramını onlar da geliştirmişti ekim zamanı tarlaya saksağan kuşunun konmasını uğursuzluk saydıklarından ve damda gördükleri saksağanı bir felaket habercisi olarak algıladıklarından türklerin kullandığı dam üstünde saksayana vur belindeki kazmayı deyişini yanlış anlamaları hiç de zor olmadı ancak bunca kargaşa içinde deyişin felaketlerle ilgili kısmı unutuldu ve dam üstünde saksağan vur beline kazmayı sözü yoğurt görünce saçmalamaya başlayan insanlar için kullanılır oldu

seçenek sizsiniz*

"insanlar yaptıkları seçimlerin toplamıdır" ya, seçenekler yalan olursa bu toplamın sıfırdan büyük olmayacağına, muhtemelen de negatif olacağına dair daha iyi bir örnek bulmaya çalışsam bulamazdım herhalde. çağdaş kapitalist toplum eleştirisi için alaycı bir ifade bulmaya çalışsam, yine bunun düzeyine erişemezdim. erişsem bile, bu ifadeyi şehrin her yerine, dev billboard'lar, giydirmeler vs ile çakacak maddi gücüm olmazdı. teşekkürler twix, teşekkürler mars. hangisini ilk önce yiyeceğimiz fark etmez - yiyeceğimizi yemişiz zaten.



 *"... sizsiniz" formatlı kelime oyununun ilk kullanımı için bkz. sanat dünyamız, sayı 53, "müze sizsiniz" (1993).

"Anadolu Jazz" geldi hanıım!

Sanlıkol & Mutlu Quintet, Cuma akşamı Borusan Müzikevi'nde bir konser verdi; soprano ve tenor saksafonda Aaron Henry, trompet ve flugelhornda Jerry Sabatini, akustik basta Jose Pienasola, davul ve vokalde Cem Mutlu, piyano ve vokalde Mehmet Ali Sanlıkol'dan oluşan gruba Erkan Oğur katılmıştı.

Mutlu ve Sanlıkol'u daha önce Anadolu'nun müzik köklerini bir araya getirdikleri; Grek, Bizans, Ermeni, Yahudi ve Türk müziklerini çağdaş bir anlayışla ama aslına sadık da kalarak yorumladıkları projelerinde dinlemiştik. Quintet ise, günümüz cazına sapasağlam oturup, klasik Türk müziği ve Türk halk müziğinin dizgelerini kullanıyor. "Bu zamana kadar niye yapılmadı bu?" diye düşünürken buldum kendimi konserin ilk iki parçası sırasında, sonra da yapılmaya çalışıldığını ama bu yetkinlikte becerilememiş olduğunu fark ettim. Mutlu&Sanlıkol'un farkı, Anadolu'nun müzik geleneğini de, caz geleneğini de çok iyi bilmeleri, doğru işi doğru zaman ve yerde yapıyor olmaları bir yandan da. Yaklaşımları, İlhan Erşahin'in, Brooklyn Funk Essentials'ın ya da Forty Thieves Orkestar'ın kıvrak ama popüler yaklaşımından daha derin bir damar tutturuyor; bu yaklaşımda John Surman, Arild Andersen ve Charlie Haden, rahatlıkla Yusef Lateef, Abdullah Ibrahim ve buselikle, ve hatta Bach'la, kanonla ve zılgıtla yan yana geliyor, iç içe geçebiliyor. Erkan Oğur bile, bu yaklaşıma katıldığında farklı bir anlama bürünüyor. Türk Beşlileri'nin, Anadolu Rock'çularının torunları, kulağı geçen boynuz olarak karşımızda.

Müthiş bir konserdi sonuçta; Sanlıkol'un vokali ve Mutlu'nun tüyler ürpertici ıslık solosu izleyicilerin hafızasına kazındı. Bu grubu bir an önce stüdyoya sokmak gerek - ECM New Series, bu sözüm sana!

erkek elbiseleri

(fatih özgüven'in bir facebook paylaşımı nedeniyle iktibas, ilk yaymlanma tarihi 19 mayıs 2004)

brad pitt, troya filminde etekli gözüküyor ya, zevcesi de bundan çok hoşlanmış ve "kocacığım, eteği setteki gardırobundan aşırsan birşey derler mi? evde giyersin gözümüz gönlümüz açılır, olmaz mı?" demiş ve uysal koca brad de bu dileği sektirmeden yerine getirmiş ya - hah, bir etek tartışmasıdır başladı. internette yaptığım kısa araştırma sonucunda, bu yola baş koymuş (ve transvestit olmayan) pek çok erkeğin bulunmasının yanısıra, önemli bazı tasarımcıların ve modaevlerinin de konuya el atmış olduğunu gördüm. hatta bir tanesi, "2005 yazında etekli erkekler göreceğiz sokaklarda," bile demiş. onu bilmem, ama konunun yalnızca etek düzleminde ele alınması ve elbise olayına fazla girilmemesi beni şaşırttı açıkçası, çünkü çiçekli böcekli pazen elbiseler değilse de, erkek yapısına ve estetiğine uygun çok güzel elbiseler yapılabileceğini öteden beri düşünmüşümdür. ben şahsen maksi modelleri daha çok beğeniyorum, ama dizüstü etekleri de tamamen silip atmış değilim. hem "etek tıraşı" kavramına da yeni bir boyut gelir böylece belki.

aşağıdaki yazıyı da türk gençliğine armağan ediyorum çekincesizce.
***

Hayır, İskoçların giydiği “kilt”lerden söz etmiyorum; Arapların entarilerinden de söz etmiyorum. Düpedüz elbise diyorum, erkeklere yakışır diyorum.

Erkeklerin ne giyip ne giyemeyeceği konusunda görüşlerin çağlar içinde çok değişmiş olduğunun herhalde siz de farkındasınızdır. Bugünkü pantalon-gömlek-ceket-kravat dörtlüsünün sunduğu sığ düşgücüne mahkum değildik eskiden, üstelik bu duruma galiba kendi isteğimizle düştük. Tam bir rezillik – neymiş, kravatların desenleri çok değişik olabiliyormuş, üstelik papyon seçeneği varmış; neymiş, pantalonlar dar ya da bol, pilili ya da pilisiz dikilebiliyormuş; neymiş, gömlekler ve ceketler hakim yaka olabiliyormuş. Siz onu gidin bir de ünlü erkek giyim mağazalarına anlatın – ben şahsen denedim ve Bağdat Caddesi’nde “hakim yaka ceket diye sayıklayan deli” konumuna düştüm.

Bundan daha iyisini hak ediyoruz. Bundan daha fazla seçenek hak ediyoruz. Üstelik bugün, unisex ya da androjen giyim denen moda, erkeklere özgü sayılan giysileri kadınların kullanımına açmakla yetinen bir aldatmaca – güçlü olanın giyindiği gibi giyinerek güçten pay alma stratejisi bu. Elbette bir uyarlama söz konusu – birer bir aynı değil erkeklerin giydiği takım elbiselerle kadınlarınkiler, ama mantık aynı. Biz de 1700’lerde benzer bir taktik uygulamıştık, anımsayanlarınız vardır – o zamanlar Avrupa saraylarında kadınlar çok güçlüydü ve erkekler, kadınların giydiği şeyleri kendi beden yapılarına uydurarak giymekte bir sakınca görmüyorlardı.

Bugünse giyim endüstrisi kadınlar için çalışıyor ve biz kopya bile çekemiyoruz – en ucuzundan en “tasarım harikası”na kadar, kadınların giyebildikleriyle erkeklerin giyebildikleri arasında, nitelik ve nicelik olarak dağlar kadar fark var. Bunu değiştirmenin zamanı geldi!

Neyse ki böyle düşünen yalnızca ben değilim. Amerika gibi tutucu bir memlekette bile Jennifer Minniti gibi modacılar çıkıp, erkeklere özel elbise tasarımları yapmaya girişebiliyor, bununla da kalmıyor, kendilerine müşteri de bulabiliyorlar. Üstelik, inanması güç olsa da, bu müşterilerin hepsi gay değil. Avrupa’da elbise giyme cesareti gösteren erkek sayısı biraz daha fazla, ama yine de daha çok tasarımcılar, reklamcılar, sanatçılar ve aktörler arasından çıkıyor bunlar, muhasebeciler, avukatlar, emlakçılar ve devlet adamları arasından değil. Bunlardan birini karım Paris’te gördü – uzun boylu, düzgün fizikli bir Afrikalının giydiği, etek kısmı bol ve bileğe kadar inen, üst kısmı boğaza kadar düğmeli, uzun kollu elbiseyi anlata anlata bitiremedi. Kız kardeşimin de vaktiyle annanemize, patronu için bir ev entarisi diktirdiği aklıma geldi ve düşünmeye başladım: ben olsam nasıl bir elbise giymek isterdim?

Tabii böyle düşünmeye başlayınca insan ister istemez bu elbiseyi nerede giyeceğini düşünmeye, kendini çeşitli mekanlarda, çeşitli insanların arasında hayal etmeye başlıyor – Beyoğlu’nda, Nişantaşı’nda, bir düğünde, bir otobüs yolculuğunda, devlet dairesinde, iş yerinde, baba evinde. İşin tadı biraz kaçıyor o zaman tabii – bir elbise yüzünden bireysel haklar cengaveri haline gelmek çok da meraklısı olduğum birşey değil açıkçası. Ama buna takılmayınca gayet eğlenceli bir iş. Bir süre kafamda bununla oyalandıktan ve hatta vapurda yanımdaki kadının garipseyen bakışlarını üstümde hissederek defterime birkaç eskiz çizdikten sonra fark ettim ki ben tek parça elbiselerden hoşlanıyorum. Gri kumaştan kolsuz tasarımlarımda içime beyaz, bol kollu bir gömlek giyiyorum; bazılarının üst kısmı geniş askılı, bazıları yelek gibi bu modellerin. Uzun kollulardaysa eteğin bolluk derecesi değişiyor, ama uzunluğu hep bilek civarında.

Bu bir tutuculuk göstergesi mi acaba? Bazı erkeklere kısa etek yakışmaz mı? Bilindiği gibi kısa etek epeyce bir “know-how” gerektiriyor giyen açısından, erkeklerin burada kendilerine özgü bir yöntem geliştirip geliştiremeyeceği bir soru işareti. Bir de tüylü bacak sorunu var. Ben kendi payıma seyrek, kıvırcık ve açık renk tüyleri gayet estetik buluyorum, kadında da buluyorum üstelik. Ama sonuçta Türkiye örneğine bakacak olursak, kısa etek giyebilecek erkek bulmakta bir hayli zorlanabiliriz, kabul. Bu da bizi çorap konusuna getiriyor. İçini göstermeyen külotlu çoraplar, en azından soğuk havalarda iyi bir çözüm yolu olabilir. Aslında erkekler için üste elbise, alta pantalon bileşimi geliştirmiş modacılar var; fena değil ama bu kadar uzlaşmacı olmak şart mıdır, bilemiyorum.

“Güç” meselesine dönecek olursak: bilimkurgu filmlerinde en güçlü uzaylıların ya da en uygar dünyalıların (erkek olanlarının) dökümlü, gösterişli elbiseler giyiyor olması bir rastlantı mı; yalnızca “değişik bir dünya hissi verme” çabasıyla açıklanabilir mi?

Son bir soru: elbise tasarımlarımı kime diktireceğim, erkek terzisine mi, kadın terzisine mi?

ekonomi ve demokrasi - 1

her şey ekonomi etrafında dönüyor, ama demokrasinin kurumları ve prosedürleri ekonomik alana yeterince nüfuz edemiyor. bu konuda bir dizi önerim olacak, ana başlıkları burada paylaşmayı bir borç bilirim.

ilk önerim, genel ve yerel seçimlerin "genel ihale seçimi" ve "yerel ihale seçimi" haline getirilmesi. memleket ve hizmet aşkıyla siyaset yapanların sayısının herhangi bir dönemde 3 (üç) kişiyle sınırlandırılmış olduğunu göz önünde bulundurarak, siyasi alanda verilen hizmetin ücretinin de çıplak bir maaş olamadığını, yaratılan parasal değer üzerinden bir yüzde şeklinde ifade edilmesi gerektiğini de hesaba katarak (ki pratikte zaten böyle işliyor sistem), parti ve adayların seçim dönemlerinde yalnızca siyasal programlarını açıklamakla yetinmemelerini, ihaleye teklif verir gibi, nerede ne kadar gelir yaratacaklarını ve bu gelirin ne kadarına hangi ödeme düzeniyle el koyacaklarını açıklamaları gerektiğini düşünüyorum. dolayısıyla seçmen de boş birtakım siyasal vaatler yerine, somut ihale tekliflerini karşılaştırabilir, devlet ve yerel yönetim hizmetleri almasının karşılığında kaç para vereceğini bilir, ekonomik anlamda biraz daha rasyonel bir seçim yapması olanaklı olur. böylece kayıtdışı ekonominin en büyük ayağı olan kamusal kayıtsızlık kayıt altına alınmış olur, biz de millet olarak ikiyüzlülükten kurtulmuş oluruz. bu önerim uygulamaya konduğunda sayıştay'ın bağımsızlığı da herhalde siyasi gündemin en önemli konularından biri haline gelecektir. burada bağımsız audit şirketlerinden bile yararlanılabilir.

3. Richard, 8. Henry, 1. Tayyip

Guardian gazetesi, "Muhteşem Yüzyıl"ı yasaklatmaya çalışan Erdoğan'ın yalnız olmadığını, tarihte önemli İngiliz şahsiyetlerinin de benzer bir bakış açısına sahip olduğunu tatlı tatlı belirten bir yazı yayımladı bugün. Ama tabii başkaları, kendi ecdadıyla dalga geçmeye alışık diye, biz de mi öyle olacağız yani? Maazallah, gün gelir birileri de Erdoğan'la dalga geçmeye kalkarsa? O yüzden bence önlemini şimdiden almakla iyi yapıyor Başbakan. "Yahu televizyon böyle bir şeydir, ciddi alınır mı?" dememek gerekir. Fakat size de oluyor mu, bazen düşünüyorum da, mizah duygusu olmayan insanların herşeyi ciddiye aldığı sanılır, oysa bu doğru değil - onlar da bazı şeyleri ciddiye alıp bazılarını almıyor, ama neyin ciddiye alınıp neyin alınmaması gerektiği konusunda genelde çuvallıyorlar.

zengin önlüğü, yoksul önlüğü

okul üniformasını savunanlar, yoksul çocukların yoksulluğu, zenginlerin zenginliği görünmesin istiyorlar, yoksulları korumak adına. ne kadar işe yaradığı tartışılır. ama tersinden de bakmak gerekmez mi: zengin aile çocukları da üniforma sayesinde (eğer saklama işlevini yerine getirebiliyorsa) yoksullukla yüzleşmekten, kendi zenginliklerinden rahatsız olmaktan kurtulmuş olmuyor mu? bir "milli eğitim" sistemi, çocukların vicdanını geliştirmeyi hedeflemez mi?

monopoliyi neden sevmiştik?

harper's dergisinde ilginç bir yazı çıktı, popüler masa oyunu "monopoli"nin kökeni hakkında. oyunun üreticisi hasbro'nun resmi tarihine göre oyun, 1933'te charles darrow adında bir radyatör tamircisi ve köpek gezdiricisi tarafından keşfedilmiş. oysa oyunun prototipi 1906'da piyasaya sürülmüş - yanda resmi görülen "landlord's game", tıpatıp monopoliye benziyor - oyuncular, emlak satın alarak diğer oyuncuları borca sürüklemek ve monopol haline gelip oyunu kazanmak için çabalıyor. ama lizzie maggie adlı oyuncunun geliştirdiği bu oyunun önemli iki farkı var - birincisi, kart çekip thomas jefferson'ın "toprağın kullanım hakkı herkese aittir" ya da andrew carnegie'nin "hayatımdaki en büyük şaşkınlık, işi yapanlarla zengin olanların farklı insanlar olduğunu fark etmekti" sözü gibi alıntılar okuyabiliyorsunuz, ikincisiyse oyuncular "işbirliği" seçeneğini seçip emlak kirasını emlak sahiplerine değil, ortaya ödeyebiliyor, sonra bu ödenenler oyuncular arasında bölüşülüyor. eklemek gerekir mi bilmem: sosyalizmin faydasıyla ilgili bir oyun bu. hiç eğlenceli bulunmamış tabii.

“Saçma”nın Tipolojisine Bir Giriş

(istek üzerine...)

Algılama ve anlamlandırma süreçlerinin dansı ve birinin, diğerinin ayağına basıp durması, modern yaşamın belirleyici unsurlarından biri haline gelmiş ve kendine özgü bir kuramsal çatı talep etmişse, analitik düşünce geleneğinin bu duruma şapka çıkartması, olanaklarını seferber ederek konuyu kendi bağlamına çekmesi ve teşrih masasına yatırması kaçınılmazdır. Bu seferberliğin ilk ve bizce en önemli ürünü, “ad koyma” etkinliği olarak da adlandırabileceğimiz ve daha derinlemesine nüfuz edecek düşünsel çabaları mümkün kılacak tipoloji oluşturumudur. Buradaki girişimimiz, nihai bir tasnif sunmadan çok, başlıkta da işaret edildiği gibi, böyle bir tasnifi hedef alacak “program”ın temellerini oluşturma çabası olarak düşünülmelidir.

1. “Saçma”nın Anlamı: “Saçma” sözü, günlük dilde yaygın kullanım bulduğu için, anlamsal bir bulanıklaşmaya uğramıştır. Bilimsel analize sekte vurucu bu durumun üstesinden gelmek için, ilk etapta üç anlam öbeğini ayrıştırabiliriz:

a) Saçma (absurd): “Komik derecede anlamsız, iler-tutar yanı olmayan” anlamında bir sıfat olarak kullanılan bu sözcük, isim halindeyken, insanın akıldışı ve anlamsız bir evrendeki halini; böyle bir evrende yaşamanın, kendi varlığı dışında hiçbir anlam taşımamasını anlatır. “Yaşamda anlam aramak, yaş amda anlam aramakla birdir” şeklinde özetlenebilecek bu tavır, modern edebiyat ve sanat için çok önemli bir zemin hazırlamıştır.

b) Yokanlam (Nonsense): Bu sözcük de genelde bir anlamsızlık, anlaşılmazlık içerir, ama “saçma” kadar aristokratik değildir. “Yokanlam”ın ilginç bir yan anlamı, genetik konusunda ortaya çıkar: hiçbir amino asidi kodlamayan ve genellikle protein sentezinde moleküler zincirin bitmesine yol açan kodon ya da kodonlardan oluşan genetik bilgiye de bu ad verilir. Bir eğretileme olarak ele alındığında bu tanım, “saçma”nın işleyişi hakkında bize önemli ipuçları sunar: “saçma”, tekabül edermiş gibi gözüktüğü şeye aslında tekabül etmez; işlevsiz bir parodidir; daha da kötüsü, nihilist sonuçlara yol açabilir, çünkü üretmediği yetmez, üretime engel de olur ve boşunalık duygusunu arttırır.

c) Bokma (bullshit): “Saçma”nın argodaki karşılığı olarak ele alınabilecek bu sözcük, yukarıdaki iki terimin yanında, bir Brueghel tablosundan fırlamış gibi durur. Daha ziyade saçmasapan konuşmalar, özellikle de aldatma ya da yanlış yönlendirme amacı taşıyan sözler için kullanılır; tepkisellik dozu daha yüksektir.

2. “Saçma”nın Yapımı: Açık ki (1)’de yaptığımız ayrıştırım, konuya bir ölçüde açıklık getirmiş ve birtakım ipuçları sağlamışsa da, “saçma”nın nasıl yapıldığı, nelerden oluştuğu, temel özelliklerinin neler olduğu konusunda balta girmemiş alanların oranı hala fazlasıyla yüksektir. Şimdi bu “yapım”ın nasıl gerçekleştiğini görelim; bunu yaparken örneklerden de yararlanacağız. Bu örnekler her ne kadar “yazı”nın bağlamından alınmışsa da, görsel-işitsel bağlamlarda da mebzul miktarda örneğin bulunduğunu belirtmek gerekir. Ancak bunlar, başka bir yazının konusu olacaktır.

“Saçma”yı “saçma” kılan üç ana unsur vardır: ciddenlik (seriousliness), abartılılık (excessivity) ve ilişkisellik (relationality).

a) Ciddenlik (seriousliness): “Poz” çok önemlidir: ciddi gözükür ama ciddi değildir, ciddiye alınmayacak özellikler taşır “saçma”; kullanılan sözcükler çok ağır ve söylem çok ağdalıdır ama bu yüzeyin altı abuk-sabuktur.

Örnek: Feminin ve maskulin kimliklerin eşdeğer katılımla kuracağı içbükey dengelem ve dışbükey yayınım süreçlerinin işlevselleştirilmesi, fizibilite kıstasları göz önünde bulundurulduğunda, post-yapısal eleştirinin de savladığı gibi, tepkiselliğin baskılanmasıyla virilitesini yitiren eşgüdümlü ilişkilerin konjonktürel kısırlığı nedeniyle olanaksızlaşmaktadır.1

Ciddenlik kendi içinde ikiye ayrılır: diliyanaktalık (tongue-in-cheek) ve dilidışarıdalık (tongue-out).

i. Diliyanaktalık (tongue-in-cheek): Ciddi olunup olunmadığını kesin olarak belirlemek nispeten zordur; “saçma”, kendini açık etmenin sınırına gelmiş ama orada durmuştur, dolayısıyla “saçma”nın keşfi alımlayıcıya kalmıştır.

Örnek: Dişisel ve erkeksel kimliklerin gelincanlar birolalımcılıkla şeyettireceği tahterevallilik, hoştumsal degetçilik sonucu çabalama kaptan gidemem noktasına fecaen gerilemişse gerilemiştir.2

ii. Dilidışarıdalık (tongue-out): Ciddi gözüküldüğü ama öyle olunmadığı, alenen ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde konur; alımlayıcının kapasitesine duyulan bir güvensizlik vardır, gerçekten ciddiye alınma korkusu ağır basar ve kurulan oyun aslında kurucu tarafından bizzat yıkılır.

Örnek: Kadınların ve kadmayınların yanyanalıklarından yanak yanağa yanmanın yanısıra, haftasonlarında musluk tamir ettirmek de mümkünsel değildir.3

b) Abartılılık (excessivity): Parodi ve karikatürde de görülen abartma tekniği, normal boyutlarındayken bağlamına uyumlu unsurların, boyutları değiştirildiğinde (yani nitel ya da nicel olarak arttırılıp azaltıldığında) bu uyumu zorlaması ve giderek “saçma”nın alanına girmesi şeklinde kendisini ortaya koyar.

Örnek: Justine’i ne kadar sevdiğini ona kanıtlamaya çalışırken ne yapacağını şaşırıyordu; ona öyle geliyordu ki Justine’i göremediği zamanlar kalbi İskenderiye’nin yirmi altı mahallesine bölüştürülüyor, hafta boyunca kurulan her pazarda güneşe çıkartılıp sineklenmeye bırakılıyor, yük taşıyan katırlar kalp parçalarının üzerine işiyor, sonra bu parçalar siğillerle kaplanıyor ve sefil birer kurbağaya dönüşüyordu; o zaman kalbin yeniden kalp haline gelebilmesinin tek yolu, Justine’den beklenmedik bir telefon almak ya da beyaz giysileri içinde onunla sokakta karşılaşmak oluyordu, bir öpücükle uyandırılmak gibiydi bunlar.4

Abartılılıkta esasen iki yöntem kullanılır: süsleme (ornamentation) ve yokanlam (nonsense).

i. Süsleme (ornamentation): “La sagrada familia sendromu” olarak da adlandırılan bu yöntem, yalınlığın yok edilmesinin abartılı gerçekleştirimiyle hedefine ulaşır; o kadar ki, süsleme öğeleri çelişik bile olabilir.

Örnek: Önce adımı sayıklamaya başladı Susan; iniltiden haykırışa varan bir kreşendonun ucuna vardığımızda gelmeye başladı, sanki bir yamaçtan aşağı yuvarlanırmışçasına bana sıkı sıkı sarılıyordu, başını taşlara çarpmasın diye göğsüme saklamıştım, ot ve dallar bacaklarımızı, sırtımızı çiziyordu, bazen boşlukta kalıyor, sonra olanca ağırlığımızla çarpıyorduk yere ve yuvarlanmaya devam ediyorduk, yüzüm gözüm toz içinde kalmış, ağzıma kum dolmuştu. Sonunda dibe vardığımızda, gözlerini şaşkınlıkla açtı ve “Sörf tahtan paramparça olmuş,” dedi.5

ii. Yokanlam (nonsense): Kimi zamansa abartı, her türlü anlamı yoksayacak bir boyuta varır ve böylece hiperbolik bir şekilde saçma”ya ulaşılır.

Örnek: Bir elindeki tabancayı adamın kafasına dayamıştı, öbür eli ise, Birinci Dünya Savaşından kalma bir DX-8 tipi mayına benzeyen kıçında, patlatmaktan korkmaksızın geziniyordu.6

Yokanlam da kendi içinde üçe ayrılır: gerçeküstü (surreal), gerçekdışı (unreal) ve gerçekaltı (subreal).

1. Gerçeküstü (surreal): Düşsel motifler kullanarak “saçma” üretimi, özellikle gerçeküstücülük akımının boy vermesiyle yaygınlaşmış, günümüzde ise, sinema dilinin çokça kullandığı, ama yansımasını yazıda da bulan bir yönteme dönüşmüştür.

Örnek: Zürafanın bacağındaki çekmeceleri karıştıran Elena, portatif çekirge sürüsünün arkasında Michel’in sağ gözünü buldu, rahmine soktu, işedi.7

2. Gerçekdışı (unreal): Bu kategoriyi bir öncekinden ayıran şey, “saçma”yı oluşturan unsurların fantastik olmaması, ama gerçek de olmamasıdır.

Örnek: Atatürk’ün ayakları 46 numaraydı ve hiç kokmazdı; boyu da 1.70 olduğu halde, yanında kim durursa dursun daha uzun ve seksi gözükürdü.8

3.Gerçekaltı (subreal): Gerçeküstünün gerçeğe göre durduğu yer, gerçeğin gerçekaltına göre durduğu yere benzer.

Örnek: “Adınız?” “Sinem.” “Kodlayın.” “Samsun’un s’si, İzmir’in i’si–” “İzmir’in nesi?”9

c) İlişkisellik (relationality): “Saçma”nın yapımında, belki yukarıdaki örneklerde de zaman zaman dikkatinizi çekmiş olabilecek şey, hangi unsurların nasıl bitiştirildiği ya da ayrıldığının, ne tür bir bağlamın oluşturulduğu ya da parçalandığının belirleyiciliğidir. Özellikle eğretilemeler söz konusu olduğunda ilişkisellik ön plana çıkar.

Örnek: Ona güvenmemesi gerektiğini farkettiği günden beri her gece ayaklarını yalıyor, diliyle parmak aralarında kum taneleri arıyordu – intihar etmeye kalkışacağından ve bunu yapmadan önce elmasları yutacağından emindi.10

İlişkiselliği iki alt başlıkta inceleyebiliriz: Sıkıştırıcı kopuşturum (compressive disjunction) ve uyumsuz bitiştirim (disharmonic conjunction).

i. Sıkıştırıcı kopuşturum (compressive disjunction): Bu teknik; bağlamdan kopartma suretiyle anlamın bir unsurda sıkışıp kalması, bağlam içinde anlamlıyken, tek başına kaldığında o anlamı taşımak zorunda kalmasının “saçma”ya yol açması şeklinde açıklanabilir.

Örnek: Kolundan yakaladı ve kaçmasına izin vermeden yere indirip üstüne çullandı, boynunu, saçlarını, yanaklarını, neresi gelirse öpmeye başladı, bir yandan da omuzlarını, belini avuçluyordu. Sonra arkadaşları da katıldı. Son dakika golünün sevinci bir başka oluyordu.11

ii. Uyumsuz bitiştirim (disharmonic conjunction): Burada bir altbaşlık olarak ele aldığımız bu teknik, aslında mizah sanatının temel taşlarından birisidir. İlgili literatürde “yerdeğiştirme” olarak da anılan bu teknik gerçekte daha geniş bir alanı kapsamaktadır (nitekim yerdeğiştirmeye tekabül eden “ornatım”ı, “uyumsuz bitiştirim”in bir alt kolu olarak az sonra inceleyeceğiz). Unsurların beklenmedik, alışılmadık bir şekilde yan yana getirilmesinin yarattığı uyumsuzluk giderek “saçma”ya yol açabilmektedir.

Örnek: Clark Kent tam pantolonunu çıkartıyordu ki telefon kulübesinin kapısı hışımla vuruldu. “Beyefendi biraz ayıp olmuyor mu?” dedi hışmın sahibi Margaret Thatcher, hala güzeldi, “ben iki dakikalık konuşacağım, acelem var, çıkın lütfen!” “Biraz bekleyeceksiniz,” dedi Kent, gülümsemeyi ihmal etmeden, “bu arada, bir parça tuvalet kâğıdınız var mıydı?”12

Uyumsuz bitiştirim ikiye ayrılır: mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing) ve ornatım (substitution).

1. Mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing): Burada, mantıksal beklentilerin oluşturduğu zincir bozulur ve bir halkanın ardından, akışı bozacak türden bir halka konur.

Örnek: Üç yaşındayken ilk romanını, altı yaşındayken otobiyografisini yazdı. Yedi yaşında ilkokula başladı, ancak okuma yazma öğrenmesi normalden uzun sürdü. On iki yaşında ekmek kabuğu çalma suçundan idam edildi. On yedi yaşında bir çamaşırhane açıp mazbut bir hayat sürmeye başladı.13

Mantıksal dizimbozumun bir türü tümevarım (induction), bir diğer türü de tümdengelimdir (deduction).

a) Tümevarım (induction): Tekten tüme giden yolda yapılan dizimbozumlar bu gruba girer.

Örnek: Hale’ye karşı duyduğu sevecenliğe benzer duygunun, aşk boyutundan tümüyle yoksun olduğunu itiraf etti Okan; zaten kadınlarla şimdiye dek olan bütün ilişkilerinde bir yandan şımartılmayı istemiş, bir yandansa doludizgin yaşamaktan ürkmemiş miydi?14

b) Tümdengelim (deduction): Çıkarım “hata”sı yapılarak oluşturulan “saçma”lar bu gruptadır.

Örnek: Prezervatif kullanmaktan hoşlanmıyordu, dolayısıyla Joelle’in kırmızı ojesini memnunlukla karşılaması beklenemezdi.15

2. Ornatım (substitution): Bir unsurun yerine, anlam bütünlüğünü zedeleyecek başka bir unsurun konması ornatımdır, ancak burada mantıksal akışın bozulması yukarıdaki anlamında şart değildir; eğretileme tekniğini daha çok çağrıştırır.

Örnek: Witmayer her sabah yaptığı gibi işe giderken şapkasını öptü, karısının başını koltuğunun altına sıkıştırdı ve ıslık çalarak çıktı.16

Ornatımın iki çeşidi vardır: abartılılık (excessivity) ve mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing).

a) Abartılılık (excessivity): Yerine koyma işleminin “saçma”yı yaratabilmesi için zaten bir abartı unsurunun varlığı gereklidir, daha doğrusu bu işlem kendiliğinden bir abartı hissi yaratır; yani bu kategorik ayırım nitelden ziyade niceldir.

Örnek: Göbek çukurundan, göğüslerinin arasındaki vadiye yalayarak çıkarken yarattığı sel, biraz aşağıda ihtişamlı bir şelaleye dönüştü ve yatak odasını kaplayan ayışıklı çağıltı, komşuların tavana, duvarlara, yerlere vurmasına, kapıları çalmasına ve giderek yumruklamasına yol açtı; ama ses o denli kaplayıcı ve yalıtıcıydı ki, corn flakes yerken kendi düşüncelerini bile duyamıyorlardı.17

b) Mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing): Unsurların yerdeğiştiriminde akıldışı bir mantık silsilesinin kullanılması mümkündür.

Örnek: Corelli, mandolinini yere bırakıp pencerenin önüne gitti; aşağıda, Prensi karşılamak için toplanmış ve bir Warhold tablosundan fırlamışçasına bağırıp çağıran kalabalığı gördü ve üzerlerine işemek için dayanılmaz bir istek duydu. O sırada içeri giren ve durumu sezen karısı, göğüslerini ortaya çıkartacak şekilde bluzunu indirip Corelli’ye yaklaştı. Onu böyle görünce Corelli’nin dikkati dağıldı ve karısının üzerine işedi.18

Mantıksal dizimbozumu oluşturan belirtileri üç gruba ayırmak yerinde olacaktır: ciddenlik (seriousliness), saçma (absurd) ve mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing).

i. Ciddenlik (seriousliness): Kendini ciddiye alan, hatta mantıklı olduğunu sanan ve bunda direten bir mantıksızlığın “saçma”ya yol açacağı ortadadır.

Örnek: “Kime geldiniz?” diye sordu pencereye çıkan atletli adam. “Birisine mi gelmem gerekiyordu?” dedi McAlcott, gecenin sessizliğinin bozulmasına elinden geldiğince katkıda bulunarak. “Zil mi bozuk?” dedi adam. “Bilmem.” “Ama ıslık çalıyordunuz?” dedi şaşkınlıkla. “Ziller çalışırken ıslık çalmak yasaklandı mı?” diye endişeyle sordu McAlcott. “Hayır, niye yasak olsun ki?” “Bilmiyorum, son hükümet değişikliğinden beri bir sürü yeni yasa çıktı da.” “Niçin ıslık çalıyordunuz peki?” dedi adam biraz sinirli bir şekilde, konuya dönmeye çalışarak. “Çok güzel bir gece, mehtap da var, bu bende hep ıslık çalma isteği uyandırır.” “Gecenin bu saatinde ve bu apartmanın önünde mi?” dedi atletli adam, tehlikeli bir hızla öfkeleniyordu. “Bu apartmanın diğerlerinden ne farkı var ki?” diye bağırdı McAlcott, o da kızmaya başlamıştı. “Bu ne demek oluyor?” “Komşu apartmanlarla olan sorunlarınız beni hiç ilgilendirmez anladınız mı?” dedi McAlcott. “Ne sorunu, benim kimseyle sorunum yok, en azından siz gelene kadar yoktu,” dedi atletli adam, bağırıyordu ama sesinde bir çaresizlik belirmeye başlamıştı. “Bu kadar bağırırsanız bütün mahalleyi uyandıracaksınız,” diye bağırdı McAlcott. “Ben mi? Ben mi uyandıracağım? Gecenin köründe uykumdan bir ıslık sesiyle uyanıyorum, apartmana bir misafir geldi ama kapıyı açtıramadı herhalde diye cama geliyorum ve bir manyakla çene yarıştırmak zorunda kalıyorum, sonra da rahatsızlık vermekle suçlanıyorum! Siz aklınızı kaçırmışsınız!” diye camları zangırdattı atletli adam. “Bakın size bir dost tavsiyesi,” dedi McAlcott sükûnetle, “toplum içinde yaşayacaksanız bazı kurallara uymanız gerekir. Gece vakti pencereye çıkıp böyle avazınız çıktığı kadar böğürmek büyük saygısızlıktır, üstelik ses tellerinize de iyi gelmez. Bundan kaçınmaya çalışın. Başaracağınıza inanıyorum. Kurallara uymak sizde çok stres yaratıyorsa arada sırada ıslık çalın, iyi gelir. Şimdi izninizle, gitmem gerek. İyi geceler.” McAlcott penceredeki adamı şapkasıyla selamladı ve kendi kendine “Ne insanlar var,” diye söylenerek uzaklaştı.19

ii. Saçma (absurd): Mantıksal anlamda saçmalayarak ornatım yapımı, “saçma”nın katmerlenmesini sağlar.

Örnek: “Ne bağırıp duruyorsun öyle?” diye sordu karısı, başını yastıktan hafifçe kaldırarak. “Şimdi de sen başlama lütfen, bu gece bir deliyle uğraşmak bana yetti de arttı,” dedi adam. “Aman iyi, kes sesini de yat,” dedi kadın, başını yeniden yastığa gömerek. “Bana masal anlatsana,” dedi adam. “Off, her gece her gece, başım ağrıyor, bıktım,” dedi kadın bıkkın bir sesle. “O zaman gün doğmadan başına neler geleceğini biliyorsun,” dedi adam. “Bayılıyorum şu senin ‘Bana Masal Anlatmayan Karılarımı Öldürtüyorum’ masalına. Sen onu anlat bari,” dedi kadın alaycı alaycı, bir yandan da yorganı başının üstüne çekerek. Bu saçmalıklar adamın canına tak ettiğinden muhafızlarını çağırdı.20

iii. Mantıksal dizimbozum (logical de-sequencing): Mantıksal dizimbozumun dizimini mantıksal olarak bozmak suretiyle yapılacak ornatımın gerçekten “saçma” olacağını belirterek tipoloji denememizi sonuçlandırıyoruz.

Örnek: “Götürün ve şafak vakti kellesini uçurun,” dedi adam. “Nasıl yani, boğmayacak mıyız?” dedi şef muhafız. “Şefim, niye boğalım, siz öyle ölmek ister miydiniz?” dedi şefin yardımcısı. “Gürültü etmeyin, uyuyacağım,” diye diklendi kadın. Adam tam yatağın altındaki baltasını kapmış, kadının boynuna indirecekken, sirenler, çanlar ve ziller çalmaya başladı ve adam uyandı. “Tanrım, hepsi bir rüyaymış,” dedi rahatlayarak. Kollarına yapışan üniformalı iki adamaysa ilk önce bir anlam veremedi, süpermarkette raftan aldığı baltayla yedi müşteriyi doğradıktan sonra kapıdan yürüyerek çıkmaya çalışırken, baltanın parasını vermediği için yakalandığını anlaması gereğinden uzun sürdü. Gördüğü kötü muameleyi büyük bir günlük gazetenin tüketici sayfasına yazarak süpermarketi kamu nezdinde şikâyet etti; özür dileyen bir mektup yazan süpermarket müdürü, baltanın kuru temizlenmesini üstlenmeyi teklif ettiyse de, kalbi kırılan müşterisini ilelebet kaybetmiş olduğunu acıyla öğrenecekti.21

1996

1 Jeremy J. Lewis; When A Man Loves A Woman: A Brief History Of Natural Calamities; Bantam, Londra (1992); s.32.

2 Sönmez Barut; Börekçiler; Arbat, Ankara (1989); s.16

3      Küçük Fuat; Aparttım Koparttım; Halvegidiş, İstanbul (1982); s.3.

4      Lawrence Darral; The Four Ages of Alex Andria; Cromwelle, New York (1954); s.389.

5      Henry Tiller; The Suckling; Mender, New York (1945); s.211.

6      Bell Hookes; Man No More; Troy, Chicago (1985); s.65.

 7 Andrés Beton; A la Recherche du Swan; Gallimorte, Paris (1928); s.24.

 8 Salih Sıtkı Hatay; Ankara’nın Eteklerinde; Sayan, Ankara (1972); s.76.

 9 Hami Çağcıl; Bilimsel Tetkikler; Anka, İstanbul (1980); s.13.

10 Ian Flamance; Naked Rifle; MIT, Boston (1967); s.116.

11 İslam Çapa; Futbolcuyuz Ama Önce Erkek; Ulusal, İstanbul (1988); s.42. Burada “saçma”nın oluşumunun, futbolcular hakkındaki beklenti ve önyargılara bağlı olduğuna dikkatinizi çekmek isteriz.

12 Janet Jocksohn; The Duperman Strikes Back; Norton, New York (1969); s.78.

13 Pecker Wode; Memoirs; Penguin, Londra (1978); s.19.

14 Salim İlerler; Her Gece Her Gece; Adım, İstanbul (1981); s.97.

15 Sheer Kite; Keeping Up With A Good Woman; Clarion, Los Angeles (1993); s.239.

16 Olivier Sucks; The Man Who Thought His Wife Was A Hat But Soon Realized She Was A Bowling Ball; Pentagrain, New York (1986); s.136.

17 Tomris Uygun; Mayonezli Soda; Canlar, İstanbul (1983); s.24.

18 Salmon Rusher; Midnight Dancing; FSG, Londra (1979); s.199.

19 James Furber; Can We Do Without Sex and Other Bedtime Stories; Viking, New York (1956); s.43.

20 Michel Bateire; Reconnaisance; Seul, Paris (1976); s.84.

21     Hüseyin Cüreklibatur; Sanki, Belki, Bazen: Ataerkil Toplumlarda Güçlü Kadın Tipinin Yaratılışı ve Sürdürülmesi, yayımlanmamış doktora tezi; On Altı Mart Cuma Üniversitesi, İzmir (1996); s.436.