kamu spotu - ayık kalmanın önemi

kamu sağlığı da, birey sağlığı da kuşkusuz çok önemli konular; bir devletin de bu konulara kayıtsız kalması beklenemez. öte yandan kamu sağlığı sorunu olmayan bir konuyu öyleymiş gibi göstermek de çok ciddi bir konu (bunu yiyen varsa diye söylüyorum). ekteki liste, dünya sağlık teşkilatı'nın tüm dünyada alkol tüketimini gösteren tablosu. türkiye 151. sırada. İngilizlerin bir yılda tükettiğini biz yedi yılda tüketemiyoruz.
welhasıl, bence asıl ayran tüketimi yasaklanmalı; çok fena kafa yapıyor belli ki.

Pure alcohol consumption among adults (age 15+) in litres per capita per year[1]
country	recorded	unrecorded	total	beer	wine	spirits	other
Moldova	8.22	10.00	18.22	4.57	4.67	4.42	0.00
Czech Republic	14.97	1.48	16.45	8.51	2.33	3.59	0.39
Hungary	12.27	4.00	16.27	4.42	4.94	3.02	0.14
Russia	11.03	4.73	15.76	3.65	0.10	6.88	0.34
Ukraine	8.10	7.50	15.60	2.69	0.58	5.21	0.02
Estonia	13.77	1.80	15.57	5.53	1.09	9.19	0.43
Andorra	14.08	1.40	15.48	3.93	5.69	3.14	0.00
Romania	11.30	4.00	15.30	4.07	2.33	4.14	0.00
Slovenia	12.19	3.00	15.19	4.10	5.10	1.33	0.00
Belarus	11.22	3.91	15.13	1.84	0.80	4.08	2.67
Croatia	12.61	2.50	15.11	4.66	5.80	1.91	0.14
Lithuania	12.03	3.00	15.03	5.60	1.80	4.50	0.60
South Korea	11.80	3.00	14.80	2.14	0.06	9.57	0.04
Portugal	12.45	2.10	14.55	3.75	6.65	1.27	0.51
Ireland	13.39	1.00	14.41	7.04	2.75	2.51	1.09
France	13.30	0.36	13.66	2.31	8.14	2.62	0.17
United Kingdom	11.67	1.70	13.37	4.93	3.53	2.41	0.67
Denmark	11.37	2.00	13.37	5.06	4.43	1.78	0.00
Slovakia	10.33	3.00	13.33	3.90	1.70	5.40	0.00
Poland	9.55	3.70	13.25	4.72	3.26	1.56	0.00
Austria	12.60	0.64	13.24	6.70	4.10	1.60	0.40
Luxembourg	13.01	1.00	13.01	1.59	8.16	2.00	0.00
Germany	11.81	1.00	12.81	6.22	3.15	2.30	0.00
Finland	9.72	2.80	12.52	4.59	2.24	2.82	0.31
Latvia	9.50	3.00	12.50	3.61	1.10	6.24	0.10
Bulgaria	11.24	1.20	12.44	3.53	2.44	4.88	0.10
Nigeria	9.78	2.50	12.28	0.54	0.01	0.02	9.17
Uganda	10.93	1.00	11.93	0.51	0.00	0.18	14.52
Saint Lucia	11.35	0.50	11.85	3.49	0.71	8.21	0.31
Spain	10.22	1.40	11.62	4.52	3.59	1.31	0.61
Armenia	10.05	1.30	11.35	1.05	0.39	0.65	9.36
Serbia	9.97	1.12	11.09	4.40	2.21	3.42	0.04
Switzerland	10.56	0.50	11.06	3.10	5.10	1.80	0.10
Kazakhstan	6.06	4.90	10.96	1.69	0.30	4.19	0.01
Belgium	9.77	1.00	10.77	5.49	3.55	0.62	0.03
Greece	8.95	1.80	10.75	2.20	4.51	2.38	0.13
Italy	8.33	2.35	10.68	1.73	6.38	0.42	0.00
Azerbaijan	7.30	3.30	10.60	7.00	0.03	0.97	0.00
Seychelles	9.59	1.00	10.59	7.15	3.15	1.59	0.00
Grenada	9.85	0.50	10.35	3.16	0.42	7.15	0.04
Sweden	6.70	3.60	10.30	2.60	2.90	1.10	0.00
Palau	9.10	1.00	10.10	8.68	0.52	2.10	0.00
Netherlands	9.55	0.50	10.05	4.72	3.26	1.56	0.00
Australia	9.89	0.13	10.02	4.56	3.12	1.16	1.02
Argentina	8.00	2.00	10.00	2.49	4.62	0.52	0.20
Niue	8.85	1.00	9.85	4.63	0.11	2.95	0.00
Rwanda	6.80	3.00	9.80	0.54	0.00	0.01	6.44
Canada	7.77	2.00	9.77	4.10	1.50	2.10	0.00
Sierra Leone	6.72	3.00	9.72	0.46	0.01	0.02	6.06
Bosnia and Herzegovina	9.63	0.00	9.63	2.22	0.34	7.08	0.00
New Zealand	9.12	0.50	9.62	4.09	3.04	1.37	0.81
Namibia	5.87	3.75	9.62	4.35	0.48	1.30	0.35
Guyana	7.50	2.00	9.50	1.14	0.31	5.70	0.01
Nepal	7.20	2.20	9.48	1.15	0.00	0.07	0.00
Burundi	6.47	3.00	9.47	1.16	0.01	0.00	5.07
South Africa	6.96	2.50	9.46	3.93	1.17	1.15	0.75
United States	8.44	1.00	9.44	4.47	1.36	2.65	0.00
Saint Kitts and Nevis	8.93	0.50	9.43	3.98	0.18	6.00	0.10
Ecuador	4.01	5.37	9.38	2.30	0.07	1.69	0.00
Gabon	7.32	2.00	9.32	5.38	0.80	1.69	0.00
Cyprus	8.26	1.00	9.26	3.25	2.97	2.95	0.12
Brazil	6.16	3.00	9.16	3.36	0.33	2.49	0.03
Bahamas	8.16	0.60	8.76	3.99	1.55	5.27	0.23
São Tomé and Príncipe	5.82	2.92	8.74	1.12	3.40	0.83	0.00
Chile	6.55	2.00	8.55	2.03	2.59	2.16	0.04
Macedonia	5.61	2.90	8.51	2.11	1.62	2.08	0.00
Mexico	5.02	3.40	8.42	3.96	0.02	1.09	0.03
Venezuela	6.83	1.40	8.23	5.19	0.07	1.65	0.00
Uruguay	6.14	2.00	8.14	1.33	3.95	1.21	0.06
Japan	7.83	0.20	8.03	1.72	0.29	3.37	2.61
Botswana	4.96	3.00	7.96	2.56	0.04	0.00	1.88
Paraguay	6.38	1.50	7.88	3.48	0.97	1.77	0.19
Dominica	7.34	0.50	7.84	0.50	0.80	6.69	0.07
Norway	6.21	1.60	7.81	2.98	2.00	1.28	0.11
Cameroon	4.97	2.60	7.57	2.05	0.05	0.00	2.60
Antigua and Barbuda	6.76	0.46	7.22	2.67	1.70	5.04	0.09
Thailand	6.37	0.71	7.08	1.75	0.02	4.69	0.00
Burkina Faso	4.48	2.50	6.98	0.41	0.09	0.42	3.77
Barbados	6.41	0.50	6.91	2.90	0.73	3.78	0.17
Peru	2.90	4.00	6.90	2.16	0.32	0.61	0.00
Panama	5.85	1.00	6.85	3.71	0.22	1.91	0.01
Tanzania	4.75	2.00	6.75	0.57	0.02	0.15	4.51
Laos	5.73	1.00	6.73	1.42	0.03	4.35	0.00
Albania	4.58	2.10	6.68	1.61	0.94	2.30	0.02
Haiti	5.99	0.62	6.61	0.01	0.01	5.20	0.00
Ivory Coast	4.48	2.00	6.48	0.61	0.33	0.05	3.55
Dominican Republic	5.76	0.65	6.41	2.69	0.14	2.92	0.01
Georgia	3.90	2.50	6.40	0.76	0.83	2.56	0.02
Philippines	4.38	2.00	6.38	1.29	0.02	2.91	0.00
Iceland	5.91	0.40	6.31	3.67	1.95	1.33	0.10
Trinidad and Tobago	5.78	0.50	6.28	3.10	0.11	2.78	0.04
Colombia	4.17	2.00	6.17	2.71	0.08	1.44	0.02
Suriname	5.19	0.90	6.09	2.00	0.13	3.26	0.05
Equatorial Guinea	5.31	0.77	6.08	0.45	4.18	0.00	0.00
Belize	5.07	1.00	6.07	3.89	0.13	1.78	0.01
China	4.21	1.70	5.91	1.50	0.15	2.51	0.23
Puerto Rico	5.47	0.28	5.75	3.68	0.34	1.35	0.05
Swaziland	5.70	0.00	5.70	1.64	0.21	0.15	3.05
Costa Rica	4.15	1.40	5.55	2.29	0.18	1.71	0.02
Lesotho	1.90	3.65	5.55	1.24	0.00	0.01	0.69
Cuba	4.41	1.10	5.51	1.48	0.05	2.94	0.01
Federated States of Micronesia	4.50	1.00	5.50	1.43	1.31	0.60	0.00
Saint Vincent and the Grenadines	4.94	0.50	5.44	2.55	0.12	3.16	0.05
Angola	3.80	1.60	5.40	1.81	1.37	1.12	0.41
Nicaragua	3.77	1.60	5.37	1.13	0.03	2.55	0.00
Bolivia	2.62	2.50	5.12	2.17	0.06	0.61	0.00
Kyrgyzstan	3.19	1.90	5.09	0.45	0.10	2.26	0.01
Zimbabwe	4.08	1.00	5.08	0.96	0.19	0.06	2.61
Liberia	3.47	1.59	5.06	0.30	0.01	3.16	0.01
Jamaica	3.50	1.50	5.00	1.49	0.11	1.80	0.10
Cape Verde	2.06	2.90	4.96	0.36	1.99	0.14	0.00
Nauru	2.33	2.50	4.83	2.24	0.08	0.00	0.00
Samoa	3.80	1.00	4.80	3.31	0.08	0.24	0.00
Cambodia	1.77	3.00	4.77	0.74	0.02	1.21	0.00
Turkmenistan	2.33	2.30	4.63	0.21	0.90	1.22	0.00
Honduras	3.08	1.40	4.48	1.29	0.04	1.87	0.00
Chad	0.38	4.00	4.38	0.23	0.01	0.02	0.15
Malta	3.85	0.42	4.27	1.79	1.45	1.86	0.15
Republic of the Congo	2.04	2.23	4.20	1.76	0.00	0.11	0.12
Kenya	1.64	2.50	4.14	0.84	0.02	0.51	0.55
Guatemala	2.43	1.60	4.03	1.12	3.92	1.20	0.05
Ethiopia	0.52	3.50	4.02	0.19	0.01	0.13	0.25
Zambia	2.35	1.50	3.85	0.42	0.01	0.27	1.62
Tonga	3.28	0.50	3.78	0.89	2.29	0.64	0.18
Vietnam	1.07	2.70	3.77	1.13	0.01	0.02	0.00
Mauritius	2.72	1.00	3.72	1.92	0.32	0.39	0.00
Kiribati	1.71	2.00	3.71	1.56	0.02	0.02	0.00
Cook Islands	3.20	0.50	3.70	0.54	1.39	3.45	0.00
Guinea-Bissau	2.58	1.10	3.68	0.24	0.66	0.53	1.75
Bahrain	3.56	0.10	3.66	1.91	0.52	1.24	0.00
El Salvador	2.61	1.00	3.61	0.88	0.04	1.57	0.00
Uzbekistan	1.64	1.90	3.54	0.28	0.19	1.30	0.00
Papua New Guinea	1.49	2.00	3.49	0.57	0.02	0.90	0.00
Gambia	2.40	0.99	3.39	0.19	0.06	0.04	2.07
Tajikistan	0.39	3.00	3.39	0.08	0.02	0.29	0.00
Central African Republic	1.65	1.70	3.35	0.21	0.02	0.03	1.37
Democratic Republic of the Congo	1.97	1.26	3.30	0.32	0.01	0.02	1.67
Mongolia	1.24	2.00	3.24	0.39	0.11	0.67	0.21
Ghana	1.47	1.50	2.97	0.40	0.07	0.03	0.97
Israel	2.39	0.50	2.89	0.97	0.18	1.30	0.04
Djibouti	1.37	1.50	2.87	0.78	0.07	0.46	0.00
Mozambique	1.56	1.00	2.56	0.00	0.00	0.27	1.08
Tuvalu	1.94	0.50	2.44	0.71	0.02	0.58	0.00
Fiji	1.43	1.00	2.43	1.46	0.02	0.58	0.00
Iraq	0.20	2.21	2.41	0.07	0.00	0.13	0.00
Sudan	1.56	0.82	2.38	0.52	0.09	0.79	0.05
Lebanon	1.73	0.50	2.23	0.36	0.56	0.78	0.01
Benin	1.15	1.00	2.15	0.49	0.14	0.15	0.30
Brunei	1.76	0.25	2.01	1.67	0.02	0.05	0.00
Togo	0.99	1.00	1.99	0.43	0.32	0.06	0.22
Turkey	1.37	0.50	1.87	0.24	0.08	1.35	0.00
Malawi	1.24	0.50	1.74	0.14	0.00	0.22	0.74
Solomon Islands	1.16	0.50	1.66	0.66	0.03	0.40	0.00
Singapore	0.55	1.00	1.55	1.45	0.25	0.40	0.00
Eritrea	0.94	0.60	1.54	0.56	0.00	0.25	0.00
Morocco	0.46	1.00	1.46	0.23	0.17	0.06	0.00
Syria	1.13	0.30	1.43	0.04	0.32	0.69	0.00
Madagascar	0.78	0.55	1.33	0.34	0.11	0.32	0.00
Tunisia	1.09	0.20	1.29	0.67	0.34	0.04	0.00
Qatar	0.85	0.40	1.25	0.04	0.11	0.73	0.01
Mali	0.54	0.50	1.04	0.07	0.00	0.01	0.46
Iran	0.02	1.00	1.02	0.02	0.00	0.00	0.00
Algeria	0.66	0.30	0.96	0.09	0.07	0.00	0.50
Oman	0.64	0.30	0.94	0.27	0.00	0.39	0.00
Vanuatu	0.43	0.50	0.93	0.46	0.19	0.19	0.00
Timor-Leste	0.36	0.50	0.86	0.30	0.01	0.00	0.00
Malaysia	0.50	0.32	0.82	0.38	0.02	0.08	0.00
Sri Lanka	0.35	0.44	0.79	0.02	0.00	0.33	0.00
Comoros	0.26	0.50	0.76	0.17	0.02	0.03	0.00
India	0.55	0.20	0.75	0.06	0.02	0.05	0.00
Jordan	0.41	0.30	0.71	0.04	0.01	0.34	0.01
Senegal	0.30	0.30	0.60	0.15	0.12	0.01	0.00
Indonesia	0.06	0.50	0.59	0.06	0.00	0.00	0.00
Myanmar	0.11	0.46	0.57	0.10	0.00	0.01	0.01
Bhutan	0.22	0.33	0.55	0.21	0.00	0.00	0.00
United Arab Emirates	0.34	0.20	0.54	0.30	0.01	0.00	0.02
Egypt	0.27	0.10	0.37	0.10	0.02	0.06	0.00
Guinea	0.26	0.10	0.36	0.14	0.02	0.06	0.00
Niger	0.09	0.25	0.34	0.05	0.01	0.03	0.00
Saudi Arabia	0.05	0.20	0.25	0.00	0.00	0.05	0.00
Bangladesh	0.00	0.20	0.20	0.00	0.00	0.00	0.00
Kuwait	0.00	0.17	0.17	0.00	0.00	0.00	0.00
Libya	0.01	0.10	0.11	0.00	0.00	0.00	0.00
Mauritania	0.01	0.10	0.11	0.00	0.00	0.01	0.00
Somalia	0.00	0.10	0.10	0.00	0.00	0.00	0.00
Pakistan	0.01	0.05	0.06	0.00	0.00	0.00	0.01
Afghanistan	0.00	0.02	0.02	0.00	0.00	0.01	0.00
Yemen	0.00	0.02	0.02	0.00	0.00	0.00	0.00

The Synergy of Contradictions

 

Robert College[1] has always been difficult to define, and that may be where its true value lies. In 1863, it was founded by Cyrus Hamlin, an ex-missionary, in a building that had previously been used as a seminary, run by Hamlin himself. Christopher Rheinlander Robert, a wealthy businessman from New York who financially backed the idea, was a devout Christian, and his main expectation of the school was that it would bring the love of Christ to the heathens and semi-heathens of the “Near East”. The Constitution of Robert College clearly emphasized this religious aspect. And yet, Robert College was not a school of religion in any significant sense of the word; in fact, it was more an experiment in individualized learning, the likes of which would not appear until well into the 20^th century. What Hamlin’s school lacked in structure, at least in the early years, it made up by closely monitoring the educational needs and capacities of students, and by adapting the curriculum for each of them.

The matter of religious education (as distinct from religious training) concerned the two presidents after Hamlin –George Washburn and Caleb F. Gates- both of whom had worked as missionaries and regarded religion as an integral part of any education, probably more than Hamlin did. And yet, by the time Gates retired in 1932, the number of Muslim students was already taking over the number of Christians, and the newly founded Republic of Turkey strictly banned the teaching and practicing of any religion in schools. In the space of 70 years, just as the religiousness of wealthy New Yorkers changed (as Henry James would be quick to point out), so did the founding principles of Robert College.

At the time it was founded, the school almost totally escaped the attention of the American government, which had graver problems than higher education in foreign countries to deal with. As a matter of fact, Washburn complains in his memoirs that England was much more aware of what Robert College could and did stand for. This did not last very long, and by the late 1880s, the United States had realized that Robert College was both an incomparable source of local information and a very honorable way of exerting influence. Starting with Hamlin, the presidents of Robert College frequently acted as advisors to the US government on all matters regarding not just Turkey but the whole region; they also found it easy to approach the highest echelons of the Turkish state, and were usually met with sympathetic ears.

Information and influence, however, are two-way streets, and both the late Ottoman court, and then the new Republic benefitted from the existence of Robert College in very similar terms – for them, it was the means to acquire desperately needed know-how in agriculture, engineering, economics, and the training of young generations who would take the responsibility of building a new state. Its language of instruction since the very beginning had been English, and now, with the waning of French and German, the school was the best place for the prospective cadres of the Republic to learn the new lingua franca of the emerging world order. It was also a bargaining tool in Turkey’s relationship with the US, and Robert College eventually became just as important to the former as it was to the latter.

Robert College was also difficult to define as far as education itself was concerned – it professed to combine two traditions of teaching, the American and the Turkish, adapting the best in each of them, but frequently this meant having to struggle with the worst in them as well. Such a contradiction was not always easy to resolve, and this ambitious attitude nearly caused the demise of the school more than once. The school had to negotiate on both sides of the Atlantic, but in the end, it managed to sail through, although not totally unscathed.

Turkish society was, for a very long time, ambivalent in its attitude towards the school. No doubt, the missionary background of its founding fathers and the ethnical makeup of the student body in the early decades were all anathema to the newly emerging middle classes, whose nationalist sentiments, as well as religious suspicions made it difficult for them to embrace Robert College wholeheartedly. On the other hand, graduates of the school clearly had significant advantages, and more often than not, parents thought it foolish to deprive their children of the opportunity to start ahead and move forward faster. If there could be an all-time parent teacher association of the school, it would bring together princes, governors, ministers, generals, and even Atatürk. And once scholarships became available and the cost of tuition affordable for more families both in Istanbul and throughout Anatolia, Robert College quickly became one of the most popular schools in the country.

Such popularity meant that other schools, existing and in the works, took Robert College as their model, and set out to combine its strengths with their own, in the manner Robert College itself once did. Eventually, Turkey also opened up and became more aligned with the rest of the world, and Robert College began to lose its privilege as a gateway. In the late 1980s and 1990s, Robert College was forced to re-define itself and its claim for relevance; this took a lot of soul-searching (as attested by countless committees, commissions, audits, and reports), and was not made easier by the changing ground rules of the educational system in Turkey.

Today, both in Turkey and abroad, Robert College is widely recognized as one of the best schools anywhere, and that should be good enough for any educational institution, but Robert College has a tradition that goes beyond that. Robert College periodically suffered from lack of funds, up-to-date equipment, space, and even qualified teachers, offsetting its claim to being one of the best schools, but it consistently was one of the schools that provided the best educational experience. When Washburn died, the Bulgarian Parliament acknowledged Robert College’s role in the founding of Bulgaria, not least because two of Bulgaria’s prime ministers (which would later become four) and many deputies were graduates of Robert College. When Balkan nations were at war with each other, their sons at Robert College lived together peacefully, and vowed together to bring peace to the troubled region. When hundreds of thousands of Armenians were annihilated throughout the country, Robert College did everything it could to protect at least a few of them (leading to a radical increase in the enrollment of Armenian students). When the women of Turkey spoke up for their rights, Robert College graduates were at the forefront. When the countries of the Middle East required able and knowledgeable men for their development, they turned to Robert College.

After 150 years, when the world has become a different place and the Middle East is rapidly metamorphosing into a whole new region, Robert College can once again straddle contradictions and vague definitions to emerge as an influential and relevant center of learning beyond the borders of Turkey. Whether it will do so remains to be seen.

---------------------------------

Çelişkilerin Sinerjisi

Robert Kolej’i[1] tanımlamak her zaman güç olmuştur, gerçek değeri de bundan kaynaklanıyor olabilir. Kolej, 1863’te, eski bir misyoner olan Cyrus Hamlin tarafından, rahip okulu olarak kullanılan ve yöneticiliğini gene onun yaptığı bir binada kuruldu. Fikre maddi destek veren New Yorklu varlıklı iş adamı Christopher Rheinlander Robert, inançlı bir Hıristiyandı ve okuldan ana beklentisi, okulun “Yakın Doğu”nun dinsizlerine ya da yarı dinsizlerine İsa’nın sevgisini getirmesiydi. Robert Kolej Tüzüğü, bu dinî yönü net olarak vurguluyordu. Ama Robert Kolej, sözcüğü nasıl anlarsak anlayalım, bir din okulu değildi; aslında, daha çok, benzerleri 20. yüzyılın epey ileri tarihlerinde ortaya çıkacak olan bireyselleştirilmiş eğitim doğrultusunda bir denemeydi. Hamlin’in okulu, en azından ilk yıllarda, bina/tesis eksikliklerini, öğrencilerin öğrenim gereksinim ve kapasitelerini yakından takip ederek ve ders programını bu öğrencilerin her birine uygun hale getirerek telafi ediyordu.

Hamlin’den sonraki iki başkan, George Washburn ile Caleb F. Gates, (din adamı yetiştirmeden farklı olarak) dini eğitim meselesi üzerinde duruyordu; ikisi de misyoner olarak çalışmıştı ve dini, büyük bir olasılıkla Hamlin’den daha çok, her türlü eğitimin bütünleyici parçası olarak görüyorlardı. Ne var ki, Gates 1932’de emekli olduğunda, Müslüman öğrencilerin sayısı Hıristiyanların sayısını çoktan aşmaya başlamış ve yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti dinin okullarda öğretilmesini ve uygulanmasını kesin olarak yasaklamıştı. Yetmiş yıl gibi bir sürede, zengin New Yorkluların din anlayışı nasıl değiştiyse (Henry James’in hemen belirteceği gibi), Robert Kolej’in kuruluş ilkeleri de öyle değişti.

Kurulduğu dönemde okul, yurtdışındaki yüksek öğrenimle uğraşmaktan daha ciddi sorunları olan Amerikan hükümetinin neredeyse hiç ilgisini çekmedi. Aslına bakılırsa, Washburn anılarında, İngiltere’nin Robert Kolej’in neyi temsil ettiğinin ve edebileceğinin çok daha bilincinde olduğundan yakınır. Bu durum çok uzun sürmedi ve 1880’li yılların sonlarına gelindiğinde, Amerika Birleşik Devletleri Robert Kolej’in hem eşsiz bir yerel bilgi kaynağı, hem nüfuz kullanmanın son derece saygıdeğer bir yolu olduğunu artık fark etti. Hamlin’le başlayarak, Robert Kolej başkanları sık sık, yalnızca Türkiye’yle değil, bütün bölgeyle ilgili her tür meselede ABD hükümetine danışmanlık yapmış; ayrıca, Türk devletinin en üst kademelerine kolaylıkla ulaşabilmiş ve genellikle dostça bir tutumla karşılaşmışlardır.

Ne var ki, bilgi ile nüfuz çift yönlü yollardır ve önce geç dönem Osmanlı sarayı, daha sonra yeni Cumhuriyet, son derece benzer yollardan Robert Kolej’in varlığından yararlanmışlardır. Onlar için Kolej, tarım, mühendislik ve ekonomide acil olarak ihtiyaç duyulan know-how’ı edinmenin aracı ve yeni bir devlet kurmanın sorumluluğunu üstlenecek olan genç kuşakların yetiştirilmesi demekti. Okulun öğretim dili en baştan beri İngilizceydi ve artık Fransızca ile Almancanın geri plana düşmesiyle, Kolej Cumhuriyet’in gelecekteki kadroları için yeni belirmekte olan dünya düzeninin ortak dilini öğrenmek için en uygun yer olmuştu. Aynı zamanda, Türkiye’nin ABD ile ilişkilerinde bir pazarlık aracı olan Robert Kolej, zamanla ABD için olduğu kadar Türkiye için de önemli hale geldi.

Eğitim açısından da Robert Kolej’i tanımlamak zordu: Okul, iki öğretim geleneğini, yani Türk ve Amerikan geleneklerini, her birindeki en iyi yönleri benimseyerek birleştirdiğini öne sürüyordu, ama çoğu zaman bu, onlardaki en kötü yönlerle de mücadele etmek demekti. Böyle bir çelişkinin çözüme kavuşturulması her zaman kolay değildi ve bu iddialı tutum, birkaç kez neredeyse okulun kapanmasına neden olacaktı. Okul Atlantik’in iki yakasında da müzakereler yürütmek zorunda kaldı, ama sonunda yaralar alsa da zorlukları aşmayı başardı.

Türk toplumunun okula karşı tutumu, uzun bir süre ikircikliydi. Hiç şüphesiz, okulun ilk onyıllarında kurucuların misyonerlik geçmişi ve öğrenci topluluğunun etnik yapısı gibi unsurların hepsi, yeni oluşmaya başlayan orta sınıflara aykırı geliyordu; bu sınıfların milliyetçi hisleri ve dinî kuşkuları, Robert Kolej’i candan benimsemelerini zorlaştırıyordu. Öte yandan, okul mezunları önemli avantajlara sahipti ve çoğu zaman anne babalar, çocuklarını önde başlama ve hızla ilerleme fırsatından yoksun bırakmanın budalaca olduğunu düşünüyorlardı. Okulun tüm zamanları kapsayan bir okul aile birliği olabilseydi, şehzadeleri, valileri, bakanları, generalleri, hatta Atatürk’ü bir araya getirirdi. Ayrıca, burslar verilmeye başlanınca ve okul ücreti hem İstanbul’da hem Anadolu’da daha çok ailenin ödeyebileceği hale gelince, Robert Kolej çok çabuk ülkenin en çok rağbet gören okullarından biri haline geldi.

Okula yönelik bu ilgi, hem var olan hem tasarı aşamasındaki diğer okulların Robert Kolej’i örnek alıp, bir zamanlar Robert Kolej’in yaptığı gibi, onun güçlü yönleri ile kendi güçlü yönlerini birleştirmeye koyulmaları anlamına geliyordu. Zamanla Türkiye de dünyanın kalanına daha ayak uydurur ve daha açık hale geldi ve Robert Kolej dışarıya açılan yegâne yol olma ayrıcalığını yitirmeye başladı. 1980’li ve 1990’lı yılların sonlarında, Robert Kolej kendini ve önemli olduğu iddiasını yeniden tanımlamak zorunda kaldı. Bu, (sayısız komite, komisyon, denetim ve raporun tanıklık ettiği gibi) epey bir iç değerlendirmeyi gerektirdi; Türkiye’de eğitim sisteminin temel kurallarının değişmesi de, bu süreci zorlaştırdı.

Bugün, hem Türkiye’de hem yurtdışında, Robert Kolej genel olarak herhangi bir yerdeki en iyi okullardan biri olarak tanınmaktadır ve herhangi bir eğitim kurumu için bu bile tek başına oldukça iyi bir niteliktir, ama Robert Kolej bunun ötesine giden bir geleneğe sahiptir. Robert Kolej dönem dönem en iyi okullardan biri olma iddiasını riske sokan mali kaynak, güncel donanım, mekân, hatta nitelikli öğretmen sıkıntısı çekmiş, ama her zaman en iyi eğitim deneyimi sağlayan okullardan biri olmuştur. Washburn öldüğünde, Bulgar Parlamentosu Bulgaristan’ın kuruluşunda Robert Kolej’in rolünü teslim etmişti; bunun önemli nedenlerinden biri, Bulgaristan’ın başbakanlarından ikisinin (bu sayı sonradan dörde çıkacaktı) ve birçok milletvekilinin Robert Kolej mezunu olmasıydı. Balkan ulusları birbiriyle savaşırken, Robert Kolej’deki çocukları barış içinde birlikte yaşamış ve sorunlu bölgeye barış getireceklerine birlikte ant içmişlerdi. Ülkenin çeşitli yerlerinde yüz binlerce Ermeni katledildiğinde, Robert Kolej en azından bazılarını koruyabilmek için elinden geleni yapmıştı (bu da, Ermeni öğrencilerin okula kaydında önemli bir artışa yol açmıştı). Türkiye’nin kadınları, hakları için seslerini yükselttiklerinde, Robert Kolej mezunları en ön safta yer alıyorlardı. Ortadoğu ülkeleri, gelişmeleri için yetenekli ve bilgili kişilere gerek duyduklarında, Robert Kolej’e başvurmuşlardı.

150 yıl sonra, dünyanın farklı bir yer haline geldiği ve Ortadoğu’nun hızla yepyeni bir bölgeye dönüştüğü bir zamanda, Robert Kolej bir kez daha çelişkileri ve belirsiz tanımlamaları aşıp, Türkiye sınırları ötesinde etkili ve önemli bir eğitim merkezi durumuna gelebilir. Bunu yapıp yapmayacağını zaman gösterecek.

---

[1] Bu giriş yazısı boyunca “Robert Kolej”, ya tek olarak Robert Kolej ya da kolektif olarak Robert Kolej ile Amerikan Kız Koleji anlamına gelir.

---

[1] Throughout this introduction, “Robert College” denotes either Robert College individually or Robert College and The American College for Girls collectively.

dam üstünde pica pica

"dam üstünde saksağan, vur beline kazmayı" deyişinin kökenleri üzerine 1987'de yaptığım araştırmanın sonuçlarını kamuoyunun dikkatine bir kez daha sunmanın faydası olacağına mı inanıyorum, nedir...

***

sedanter yaşama geçilmesiyle birlikte eski türklerde bazı yeni kavramların üretildiğine tanık oluyoruz konargöçerlikten vazgeçip toprağa bağlanarak yaşamanın getirdiği zorunluluklardan birinin ev yapmak olduğu eski türkler arasında elbette biliniyordu ancak aralarında hiç laz müteahhit olmadığından bu konuda oldukça isteksizdiler sonunda ev yapmaya başladıklarında da yalnızca yan duvarları yapmakla yetindiler dam kavramının bulunması ve uygulamaya konması ünlü türk bilgini tangaç kütig'i (bazı uzmanlara göre tonguç kutug) beklemek gerekti tangaç kütigin bugün için bile çağın ilerisinde kalan dam çizimleri bütün türk boylarını sardı ve türkler uzun yıllar boyunca bu alandaki üstünlüklerini kimseye kaptırmadı

 ikinci bir yenilik de kemer kavramıydı kemer bulunmadan önce türkler kemersiz dolaşıyordu ve doğal olarak pantalonları durmadan düşüyordu neyse ki yaşamlarının büyük bir kısmını at sırtında geçirdiklerinden ve yalnızca işemek ve sikişmek gibi pantalonun zaten indirilmesini gerektiren durumlarda attan indiklerinden bu sorun fazla büyümeden geçiştirilebiliyordu (çin kaynakları artık klasikleşmiş çin-türk savaşlarını anlatırken pek az bilinen kuşkonmaz savaşından da söz eder huan-şu devrinde imparator savaşın ortasında türklerin atlarının öldürülmesi emrini verir askerlerine atsız bir türk bir hiçtir der bu emir derhal yerine getirilir ancak büyük bir utanç beklemektedir çinlileri atlarından inmek zorunda kalan türkler pantalonları inmiş bir şekilde çin askerlerinin üstüne yürüyünce –türkler ata donsuz binerdi (bkz. aslan jean autrey)- paniğe kapılan çinliler arkalarına bakmadan kaçar ve çareyi çin seddi'ni örmekte bulur) ancak yerleşik yaşamda artık ata pek sık binilmediğinden düşen pantalonlar toplumsal bir yara oluşturmaya başlamıştı çünkü erkekler kendilerini sürekli işemek ya da sikişmek zorunda hissediyordu çözüm yine türklerin medarı iftiharı olan bir bilginden bulug omga'dan geldi bulug omga sudan ağır cisimlerin suda nasıl battıklarını araştırıyordu bu fenomeni daha yakından gözlemleyebilmek için şöyle bir deney yapmaya karar verdi pantalonunun içine ağır taşları dolduracak ve göle atlayacaktı böylece batma olayını ilk elden inceleme olanağı bulacaktı bulug omga hemen karısına çevreden ağır taşlar toplamasını söyledi ve karısının getirdiği taşları pantalonunun içine doldurmaya başladı fakat taşlar paçalarından düşüp durmaktaydı bunun üzerine bulug omga ani bir zeka krizine girip paçalarını bağlamayı akıl etti “menge sıcem geteriz kangı” (“bana ip getirir miydin karıcığım”) dedi paçalarını bağladı fazla gelen ipi de beline doladı ve göle doğru yürümeye başladı işte o anda fark etti ki pantalonu artık düşmemektedir halkı meydana toplayan bulug omga bu buluşunu tanıttı ve bu kavrama “kemgör” adını verdi (burada bulug omga’nın ince mizah anlayışına da tanık oluyoruz - “kem” eski türklerde erkeklik organına geliyordu kemgör ise adının tam tersine “kem”in görülmesini engelliyordu (bkz: “sig-kem”)) çılgın kutlamalar günlerce sürdü ve bulug omga da kemeri neden taktığını ve nereye gidiyor olduğunu unuttu böylece büyük bir türk dehasının zamansız ölümü de engellenmiş oldu ancak bulug omga bir buluşun sarhoşluğuna kapılacak insanlardan değildi bu sefer çalışmalarını kemer üzerinde yoğunlaştırdı ve kısa bir sürede kemer kavramına yepyeni boyutlar kazandırdı özellikle bele pek çok aletin (bıçak makas kazma tohum torbası konser biletleri vs) takılmasını sağlayan “takıngaçlı kemgör” tasarımı türk erkekleri arasında büyük bir yaygınlık kazandı (bkz: fireb ag)

bulug omga'nın yaşadığı köyde köyün delisi olarak bilinen nasır etgin (bazı kaynaklara göre basureddin) adında bir adam vardı (“taşkafa” anlamına gelen nasır adı ona köy halkı tarafından takılmıştı) bir gün nasır etgin karısının mutfağından aşırdığı bir kase yoğurt ve bir adet tahta kaşıkla göle doğru koştu ve gölü mayalamaya başladı ve ne yazık ki göl maya tuttu (bunun nasıl gerçekleştiği kesin olarak bilinmemekle beraber ortada bir yanılsama olduğu açık - büyük olasılıkla bir şekilde gölün suyuna karışan kalsiyum karbonat bu küçük gölün suyunu beyazlattı ve nasır etgin bunu mayalanma olarak yorumladı) şaşkınlık içinde köye koşan nasır etgin olanları tüm köy halkına duyurmak amacıyla en yüksek evin damına çıktı ne var ki olayın şoku zaten bozuk olan akli dengesini iyice sarsmıştı ısrarla gölü gösterip bu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak demekten başka birşey yapamadı (bu tür tekerlemeleri arka arkaya hızla söylemek eski türklerin en sevdiği beyin sporlarından biriydi ve saksamak olarak bilinirdi sık sık yarışmalar düzenlenir ve kimin en iyi saksadığı saptanırdı) köy halkı önce bir şey anlamadıysa da göle gidip bakanların gölün maya tutmuş olduğu haberiyle dönmeleri üzerine bütün köye bir felaket havası çöktü eski türk folklorunda gölün maya tutması ülgen'in (gök tanrının) ve erlik'in (yer altı tanrısı) büyük hışmının simgesiydi bu korkunç haber bir anda bütün türklerin arasında yayıldı nasır etgin böylesine uğursuzca saksadığı için lanetlendi ve "dam üstünde saksayana ur belindeki kazmayı" deyişi bu felaketin yarattığı umutsuzluğu dile getirmek için kullanılmaya başlandı

ülgen ile erlik'in hışmına uğramaktan korkan türkler yerleşik yaşamın sonuna geldiklerini bu topraklardan göç etmeleri gerektiğini anlamışlardı bunlardan bir kısmı bering boğazı'nı geçip ya amerika kıtasına yerleşerek kızılderili oldu ya da daha kuzeye devam edip eskimo haline geldiler her iki durumda da dam kavramı işlevselliğini yitirdiğinden (bkz: çadır) (bkz: igloo) sözü geçen deyiş birkaç kuşak sonra tümüyle unutuldu ancak bazı türkler batıya göç etti ve ılıman iklimli karadeniz kıyılarına yerleşti o sırada orada başka halklar yaşamaktaydı türklerin onca yolu neden kat ettiklerini ya anlamadılar ya da çok saçma buldular dahası saksamak kavram olarak onlara tümüyle yabancıydı fakat çok yağmur yağdığı için dam kavramını onlar da geliştirmişti ekim zamanı tarlaya saksağan kuşunun konmasını uğursuzluk saydıklarından ve damda gördükleri saksağanı bir felaket habercisi olarak algıladıklarından türklerin kullandığı dam üstünde saksayana vur belindeki kazmayı deyişini yanlış anlamaları hiç de zor olmadı ancak bunca kargaşa içinde deyişin felaketlerle ilgili kısmı unutuldu ve dam üstünde saksağan vur beline kazmayı sözü yoğurt görünce saçmalamaya başlayan insanlar için kullanılır oldu

seçenek sizsiniz*

"insanlar yaptıkları seçimlerin toplamıdır" ya, seçenekler yalan olursa bu toplamın sıfırdan büyük olmayacağına, muhtemelen de negatif olacağına dair daha iyi bir örnek bulmaya çalışsam bulamazdım herhalde. çağdaş kapitalist toplum eleştirisi için alaycı bir ifade bulmaya çalışsam, yine bunun düzeyine erişemezdim. erişsem bile, bu ifadeyi şehrin her yerine, dev billboard'lar, giydirmeler vs ile çakacak maddi gücüm olmazdı. teşekkürler twix, teşekkürler mars. hangisini ilk önce yiyeceğimiz fark etmez - yiyeceğimizi yemişiz zaten.



 *"... sizsiniz" formatlı kelime oyununun ilk kullanımı için bkz. sanat dünyamız, sayı 53, "müze sizsiniz" (1993).

"Anadolu Jazz" geldi hanıım!

Sanlıkol & Mutlu Quintet, Cuma akşamı Borusan Müzikevi'nde bir konser verdi; soprano ve tenor saksafonda Aaron Henry, trompet ve flugelhornda Jerry Sabatini, akustik basta Jose Pienasola, davul ve vokalde Cem Mutlu, piyano ve vokalde Mehmet Ali Sanlıkol'dan oluşan gruba Erkan Oğur katılmıştı.

Mutlu ve Sanlıkol'u daha önce Anadolu'nun müzik köklerini bir araya getirdikleri; Grek, Bizans, Ermeni, Yahudi ve Türk müziklerini çağdaş bir anlayışla ama aslına sadık da kalarak yorumladıkları projelerinde dinlemiştik. Quintet ise, günümüz cazına sapasağlam oturup, klasik Türk müziği ve Türk halk müziğinin dizgelerini kullanıyor. "Bu zamana kadar niye yapılmadı bu?" diye düşünürken buldum kendimi konserin ilk iki parçası sırasında, sonra da yapılmaya çalışıldığını ama bu yetkinlikte becerilememiş olduğunu fark ettim. Mutlu&Sanlıkol'un farkı, Anadolu'nun müzik geleneğini de, caz geleneğini de çok iyi bilmeleri, doğru işi doğru zaman ve yerde yapıyor olmaları bir yandan da. Yaklaşımları, İlhan Erşahin'in, Brooklyn Funk Essentials'ın ya da Forty Thieves Orkestar'ın kıvrak ama popüler yaklaşımından daha derin bir damar tutturuyor; bu yaklaşımda John Surman, Arild Andersen ve Charlie Haden, rahatlıkla Yusef Lateef, Abdullah Ibrahim ve buselikle, ve hatta Bach'la, kanonla ve zılgıtla yan yana geliyor, iç içe geçebiliyor. Erkan Oğur bile, bu yaklaşıma katıldığında farklı bir anlama bürünüyor. Türk Beşlileri'nin, Anadolu Rock'çularının torunları, kulağı geçen boynuz olarak karşımızda.

Müthiş bir konserdi sonuçta; Sanlıkol'un vokali ve Mutlu'nun tüyler ürpertici ıslık solosu izleyicilerin hafızasına kazındı. Bu grubu bir an önce stüdyoya sokmak gerek - ECM New Series, bu sözüm sana!